Το αίνιγμα ενός συλλέκτη

Η φράση «μου κόβεται η ανάσα» μπορεί να μοιάζει υπερβολική για όποιον μπαίνει στη βαμμένη σε τόνους του σκούρου γκρι μακρόστενη αίθουσα περιοδικών εκθέσεων του Μουσείου Μπενάκη, επί της οδού Κουμπάρη. Δύσκολα μπορεί να πει όμως ότι δεν εντυπωσιάζεται από τον τεράστιο, κατακόκκινο – όχι στο χρώμα της πορφύρας αλλά της φωτιάς – επιτάφιο που δεσπόζει στον χώρο. Ωστόσο όταν πλησιάσει και δει από κοντά τη γεμάτη πόνο έκφραση του νεκρού Χριστού, όταν προσέξει το ζαρωμένο στήθος του, περιεργαστεί τους ευαγγελιστές στις τέσσερις γωνίες και παρατηρήσει ότι από την πλευρά που στέκεται, το χρυσοκέντητο μεταξωτό ύφασμα διαστάσεων 1,99Χ1,23 μ. (ένας από τους αρτιότερους πρωιμότερους βυζαντινούς επιταφίους) είναι τόσο φθαρμένο ώστε οι σταυροί να έχουν σβηστεί διότι από εκείνη την πλευρά οι πιστοί το προσκυνούσαν, τότε είναι δύσκολο να μην αισθανθεί την ανάσα του να κόβεται.

«Ηταν έκπληξη και για μας όταν τον βρήκαμε προσεκτικά διπλωμένο δίπλα στις 300 και πλέον εικόνες, τα εκκλησιαστικά αντικείμενα, τις αρχαιότητες και τα παλαίτυπα που βρήκαμε στην κρεβατοκάμαρα – αποθήκη του πρώτου ορόφου του σπιτιού της οδού Ορτυνέων 13, στο Αστεροσκοπείο» μας λέει η επιμελήτρια του Μουσείου Μπενάκη Αναστασία Δρανδάκη για τον βυζαντινό επιτάφιο των αρχών του 14ου αιώνα, που παράλληλός του είναι μονάχα εκείνος που βρίσκεται στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης.

Τι γύρευε όμως τούτο το μοναδικής αξίας κειμήλιο σε μια κρεβατοκάμαρα και πώς βρέθηκε στην καρδιά του Μουσείου Μπενάκη; «Είναι μια ιστορία με άρωμα αστυνομικού μυθιστορήματος» συνεχίζει η Αναστασία Δρανδάκη. «Ολα άρχισαν το 2007 όταν η συλλογή κληροδοτήθηκε στο Μουσείο Μπενάκη. Ανήκε σε δύο αδέλφια, τον Τάσο και τη Μαρία Βαλαδώρου, για τους οποίους δεν γνωρίζαμε τίποτα. Προσωπικά μία φορά μόνο είχα συναντήσει τη Μαρία. Κι έτσι μαζί με το κληροδότημα (σ.σ. στο μουσείο πέρασε και το σπίτι, το οποίο θα φιλοξενήσει μελλοντικά το αρχείο και τη συλλογή) αρχίσαμε να ερευνούμε ποιοι ήταν οι ιδιοκτήτες της, ρωτώντας φίλους και γνωστούς αλλά και αναζητώντας ίχνη στα αντικείμενα της συλλογής».

Η έρευνα αποκάλυψε πως δεν ήταν τυχαίο ότι το πολύτιμο κεντημένο ύφασμα βρέθηκε στα χέρια του Τάσου Βαλαδώρου. Με σπουδές Νομικής και υπάλληλος στη μεταξοϋφαντουργία «Η χρυσαλίς», ο ιδιαίτερα καλλιεργημένος Τάσος (όπως δείχνουν τα γεμάτα δικά του σχόλια βιβλία φιλοσοφίας της βιβλιοθήκης του) έκανε καριέρα ως έμπορος ιερατικών υφασμάτων και ήταν σε θέση να ξεχωρίσει την αξία του συγκεκριμένου κειμηλίου. Ωστόσο δεν αγαπούσε μόνο τα υφάσματα. Ενα δελτίο ελευθέρας εισόδου για τον αρχαιολογικό χώρο της Ακρόπολης με την υπογραφή του Γιάννη Μηλιάδη στα χρόνια της Κατοχής επιβεβαιώνει τις μαρτυρίες ότι ο Ιερός Βράχος ήταν αγαπημένος του τόπος περισυλλογής. Οπως και οι αρχαιότητες που είχε στη συλλογή του δείχνουν την αγάπη του για τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, δίπλα στα κατάλοιπα του οποίου είχε μεγαλώσει, καθώς το πατρικό του βρισκόταν στην οδό Πολυγνώτου 10 (σημερινή έδρα της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως) και πολλοί το γνωρίζουν ως οικία Βαλαδώρου. Ενας πίνακας μάλιστα της Μαρίας Πωπ, του 1974, που θα βρίσκεται στον εκθεσιακό χώρο απεικονίζει το σπίτι πριν απαλλοτριωθεί από το υπουργείο Πολιτισμού και την ίδια τη Μαρία στο μπαλκόνι.

Από τις εικόνες του, που αποτελούν και τον κύριο όγκο της συλλογής – όλες μεταβυζαντινές – μπορεί να ξεχωρίσει κάποιος εκείνη στην οποία συνυπάρχουν δύο Αγιοι Αντώνιοι, τις έξι σκηνές από το Δωδεκάορτο με την υπογραφή του κεφαλονίτη Ανδρέα Καραντινού ή το τρίπτυχο με αγίους προστάτες από τη χολέρα και την πανώλη (Αγιοι Χαράλαμπος, Σπυρίδων και Γεράσιμος), ενώ δύσκολα μπορεί κάποιος να μη γοητευθεί από το ασημένιο φυλακτό του 19ου αι. μέσα στο οποίο υπάρχει ένα τάμα – προβατάκι.

INFO
«Ενας συλλέκτης στην Αθήνα του 20ού αιώνα: η δωρεά Βαλαδώρου στο Μουσείο Μπενάκη» (Κουμπάρη 1) έως 24 Ιανουαρίου