Πόσες Μπιενάλε χωράνε στην Ελλάδα;

Μπιενάλε στην Αθήνα. Μπιενάλε στη Θεσσαλονίκη. Μπιενάλε στη Μύκονο. Μπιενάλε στη Σαντορίνη. Πριν προλάβει η μία διεθνής εικαστική διοργάνωση – διάρκειας συνήθως μερικών μηνών – να ρίξει αυλαία, ξεκινά η αντίστροφη μέτρηση για να αρχίσει η άλλη. Την ώρα που η Αθήνα είναι η μοναδική ευρωπαϊκή πρωτεύουσα χωρίς μουσείο σύγχρονης τέχνης καθώς το έως τώρα άστεγο ΕΜΣΤ εδώ και έναν χρόνο πλέον είναι και ανενεργό. Και ενώ η χώρα μας βρίσκεται ανάμεσα σε δύο άλλες μεγάλες διοργανώσεις, της Βενετίας και της Κωνσταντινούπολης, πετυχημένες και με εντελώς διαφορετικό χαρακτήρα μεταξύ τους. Χωράνε λοιπόν τόσες μεγάλες εκθέσεις έστω και ανά διετία, όπως μαρτυρεί και το όνομά τους, σε μια χώρα που βρίσκεται στην περιφέρεια του εικαστικού χάρτη; Ποιον αφορούν; Και τελικά τι αφήνουν πίσω τους όταν τα φώτα σβήσουν;

«Δεν ξέρω πόσες μπορεί να αντέξει μια χώρα, ξέρω όμως ότι κάποιες θα αποδείξουν τη βιωσιμότητά τους από τον τρόπο που θα ενταχθούν στην κοινωνία, στην πόλη, στην ευρύτερη γεωγραφική περιοχή» λέει η διευθύντρια του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, υπεύθυνη για την οργάνωση και την παραγωγή της Μπιενάλε Θεσσαλονίκης, Μαρία Τσαντσάνογλου. «Ολα είναι σχετικά, αν και οι Μπιενάλε της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης έχουν κατορθώσει να αποκτήσουν δική τους ταυτότητα» εκτιμά ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (έχει αναστείλει τη λειτουργία του και προγραμματίζεται η επαναλειτουργία του στις 22/10), καλλιτεχνικός διευθυντής των εικαστικών του Δήμου Αθηναίων και έμπειρος επιμελητής διεθνούς επιπέδου εικαστικών διοργανώσεων Ντένης Ζαχαρόπουλος. «Στην πραγματικότητα η Μπιενάλε δεν είναι παρά μια έκθεση από εκείνες που τα μεγάλα μουσεία κάνουν τέσσερις με πέντε φορές τον χρόνο. Δεν σου δίνουν ΕΣΠΑ για να φτιάξεις ένα μουσείο, αλλά σου δίνουν για να κάνεις μια Μπιενάλε. Οταν δεν υπάρχουν προϋποθέσεις και χρηματοδότηση για συνεχή δουλειά με τους πολιτιστικούς φορείς στις μεγάλες πόλεις διοργανώνονται περιοδικές μεγάλες εκθέσεις. Μπαλώματα δηλαδή για την πολιτιστική πολιτική που δεν υπάρχει». Απόδειξη για την απουσία πολιτιστικής πολιτικής είναι ότι αν και το κτίριο του ΕΜΣΤ στην Αθήνα έχει ολοκληρωθεί παραμένει άγνωστος ο χρόνος που θα γίνουν τα εγκαίνιά του καθώς υπάρχουν ακόμη πολλές εκκρεμότητες να τακτοποιηθούν. Γεγονός που αφήνει την εικαστική δράση για τη σύγχρονη τέχνη στην Αθήνα σχεδόν αποκλειστικά στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Δεν είναι υπερβολή λοιπόν οι Μπιενάλε, όταν μας λείπει η βασική και μόνιμη υποδομή; «Είναι πρόβλημα το γεγονός ότι δεν λειτουργεί το ΕΜΣΤ, αλλά δεν είναι δυνατόν για τον λόγο αυτόν να σταματήσουν οι υπόλοιπες δημιουργικές δυνάμεις και να μη συμβαίνει τίποτα» λέει η Μαρία Τσαντσάνογλου. Και η συνδιεθύντρια της Μπιενάλε της Αθήνας Ξένια Καλπακτσόγλου συμπληρώνει: «Δεν είναι απαραίτητο να πηγαίνουν όλα χέρι χέρι. Σαφώς και δεν είναι καλό που δεν λειτουργεί το ΕΜΣΤ, αλλά για να μη δημιουργείται κενό πρέπει να δραστηριοποιούνται άλλοι φορείς».

Η ΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ. Μία κεντρική έκθεση και περισσότερες από δέκα περιφερειακές συνέθεσαν την 5η Μπιενάλε της Θεσσαλονίκης που επισήμως ολοκληρώθηκε πριν από 12 ημέρες, την ώρα που η αντίστοιχη, επίσης πέμπτη, διοργάνωση της Αθήνας (ξεκινά στις 18 Νοεμβρίου) δεν θα διαρκέσει ως είθισται ορισμένους μήνες αλλά θα καλύψει διάστημα δύο ετών και θα συναντηθεί με την Documenta, μια άλλη επίσης σπουδαία διεθνή έκθεση που έχει ως βάση της το Κάσελ της Γερμανίας, αλλά φέτος επεκτείνεται και στην Αθήνα της οικονομικής κρίσης.

Μήπως όλη αυτή η κίνηση δημιουργεί σύγχυση στο ευρύ κοινό, το οποίο μη έχοντας σε μεγάλο ποσοστό επαρκή παιδεία πάνω στη σύγχρονη τέχνη και μη διαθέτοντας πολύ χρόνο για να ενημερωθεί τελικά γυρίζει την πλάτη του σε τέτοιες διοργανώσεις; «Δεν πιστεύω ότι ισχύει κάτι τέτοιο» υποστηρίζει η Ξένια Καλπακτσόγλου, η οποία υπολογίζει ότι από τις έως σήμερα τέσσερις διοργανώσεις έχουν περάσει συνολικά 150.000 επισκέπτες, ενώ εκείνοι που είδαν την προηγούμενη Μπιενάλε της Θεσσαλονίκης ανέρχονται σε περισσότερα από 60.000 άτομα. «Πριν από μια δεκαετία γκρινιάζαμε ότι είμαστε απομονωμένοι και ότι δεν συμβαίνει τίποτα σε αυτήν τη χώρα. Τώρα πλέον γίνονται τόσα πολλά που δεν προλαβαίνουμε να τα δούμε. Λειτουργούμε δηλαδή όπως μια μεγαλούπολη. Και παρατηρώ ότι το κοινό διαρκώς διευρύνεται» συνεχίζει.

«Αν το αποτέλεσμα είναι να μπερδεύεται ο κόσμος, τότε κάτι δεν πάει καλά με τη διοργάνωση. Πάντως σε καμία περίπτωση δεν πρέπει η Μπιενάλε να λειτουργεί ως απομονωμένο φεστιβάλ. Το κέρδος είναι να δημιουργούνται συνέργειες που θα αναπτύξουν τη δυναμική η οποία θα επιτρέψει στον τόπο σου να καταγραφεί ως μια πόλη σύγχρονου πολιτισμού» προσθέτει η Μαρία Τσαντσάνογλου.

«ΠΟΙΟΣ ΕΧΕΙ ΧΡΟΝΟ;». Διαφορετική άποψη φαίνεται να έχει ο Ντένης Ζαχαρόπουλος, ο οποίος υποστηρίζει ότι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα μιας Μπιενάλε είναι τα πυκνά προγράμματά της. «Σε ποιον απευθύνονται; Σε ανθρώπους που δεν δουλεύουν; Για να παρακολουθήσεις τον σχολιασμό των έργων, να ενημερωθείς για τους καλλιτέχνες χρειάζεται να διαβάσεις πολύ. Ποιος έχει τον χρόνο; Νομίζω ότι τελικά απωθείται το κοινό».

Τελικά ποιο είναι το κέρδος; «Μένουν πολλά και σημαντικά» λέει ο Ντένης Ζαχαρόπουλος. «Πρώτα από όλα η επαφή των Ελλήνων με τους ξένους καλλιτέχνες, η δημιουργία δεσμών. Μακροπρόθεσμα δε δημιουργεί ένα κοινό που ασχολείται με τα εικαστικά. Τουριστικό γεγονός πάντως στην Ελλάδα δεν πρόκειται να γίνουν οι Μπιενάλε» συνεχίζει. «Αν αναζητούμε κάτι πολιτικώς ορθό, τότε μπορώ να πω ότι δημιουργούνται θέσεις εργασίας για ανθρώπους με ειδικότητες περί την τέχνη που δύσκολα απορροφούνται αλλού. Επίσης κάποιες φορές μένουν κι έργα που παράγονται στο πλαίσιο της διοργάνωσης και καλό θα ήταν να μην χαθούν για την πόλη» καταλήγει  η Ξένια Καλπακτσόγλου.

INFO
Η 5η Μπιενάλε Αθήνας (που θα διαρκέσει δύο χρόνια), υπό τον τίτλο «Ομόνοια», θα αρχίσει στις 18 Νοεμβρίου. Περισσότερα στο http://athensbiennale.org