Σπουδάζοντας το παρελθόν

Γύρω απο μια φωτογραφία μπορει να πλεχτουν δεκάδες ιστορίες. Είτε πρόκειται για φωτογραφια καλλιτεχνικού περιεχομένου είτε για φωτογραφια εντελώς ιδιωτικού ενδιαφέροντος, αν ο άνθρωπος που τη σχολιάζει έχει πλούσιο εσωτερικό κόσμο, κατα έναν περίεργο τροπο θα συμπέσει με κάτι βαθύτερο και αθέατο που φέρει η φωτογραφια. Απόδειξη πάλι η σημερινή φωτογραφια και το τόσο εύγλωττο κείμενο που τη συνοδεύει. 

Ονομάζομαι Παπασάικας Βασίλειος και είμαι γλύπτης. Εσπούδασα εις την Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών Αθηνών, εις το Α’ Εργαστήριο Γλυπτικής από το έτος 1980 έως το 1985. Μέχρι σήμερα ζω ασκώντας αποκλειστικά το επάγγελμα του γλύπτη. Προ καιρού ο Θανάσης Νιάρχος μού έδωσε μια φωτογραφία εφημερίδος, η οποία εικονίζει μια ομάδα ελλήνων γλυπτών του σωματείου των, με κεντρικό πρόσωπο τον Γιαννούλη Χαλεπά περιστοιχισμένο από άλλους σπουδαίους γλύπτες, όπως ο Θωμάς Θωμόπουλος, ο Γεώργιος Δημητριάδης και άλλοι. Η φωτογραφία έχει τραβηχτεί εις την Αθήνα, εις τις 10 Νοεμβρίου του 1930. Ο Χαλεπάς είναι ήδη γέρος. Εις το άρθρο που συνοδεύει τη φωτογραφία αναφέρονται ως ιδρυταί του σωματείου των ελλήνων γλυπτών, μεταξύ των άλλων, ο Γεώργιος Μπονάνος και ο Αντώνιος Σώχος, ανιψιός του σπουδαίου Λαζάρου Σώχου.

Κοιτάζοντας τη φωτογραφία σε πρώτη ανάγνωση, βλέπει κανείς τους εικονιζομένους να πλαισιώνουν ημικυκλικά τον Χαλεπά και από τη στάση του σώματος του καθενός δύναται ο προσεκτικός θεατής να διακρίνει δύο πράγματα. Πρώτον, το αυθύπαρκτο της ξεχωριστής προσωπικότητος που χαρακτηρίζει κάθε καλλιτέχνη και δεύτερον, την αίσθηση που προκαλεί σε όλους η παρουσία του μεγάλου αυτού εικαστικού.

Αυτά με την πρώτη ματιά. Πέραν όμως αυτών, το εις χείρας θέμα παρέχει μεγάλες αφορμές για βαθύτερη ανάλυση. Αφορμές που ανακύπτουν φρονώ από τη διαφορά της αναγνωρίσεως που είχε ο Γιαννούλης Χαλεπάς και αυτής των άλλων σπουδαίων συγχρόνων του ή και προγενεστέρων εικαστικών, από τους λεγομένους ειδικούς. Η ανισοβαρής τούτη αντιμετώπιση είναι μία εκ των βασικών αιτιών των συνιστωσών για τη μεγάλη ταραχή και ακρισία της κοινωνίας περί την αισθητική, που δυστυχώς συνεχίζεται έως τις ημέρες μας.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή, δηλαδή από τον Χαλεπά και τους λόγους για τους οποίους αυτός έτυχε προνομιακής μεταχειρίσεως. Ο άνθρωπος βεβαίως είναι το μεγάλο φαινόμενο της γλυπτικής κατά την εποχή του. Φαινόμενο που παρόμοιό του δεν έχει να επιδείξει όχι μόνον η Ελλάς, αλλά και η Ευρώπη ολόκληρη, η μοναδικότητα του οποίου ευρίσκεται εις το γεγονός ότι κατέκτησε το παν εις την τέχνη του σε πολύ νεανική ηλικία, πράγμα που για όσους γνωρίζουν αντιβαίνει εις τους νόμους της φυσικής των ανθρωπίνων. Πρέπει εδώ να τονισθεί ότι η γλυπτική είναι η μόνη εκ των τεχνών η οποία είναι ανθρωπίνως αδύνατον να κατακτηθεί κατ’ έπακρον πριν από το τεσσαρακοστό έτος της ηλικίας του καλλιτέχνη. Ο Χαλεπάς πριν από τα σαράντα του χρόνια έδωσε τα μεγάλα του αριστουργήματα, η καλλιτεχνική αξία των οποίων σε συνδυασμό με το νεαρόν της ηλικίας του προκάλεσε την πάνδημο αποδοχή του ως μεγάλου και αδιαμφισβήτητου δημιουργού. Και ώς εδώ όλα καλά. Απαντες και μέχρι σήμερα σπεύδουν να υπερβάλλουν σε επαίνους κάθε φορά που το όνομά του θα αναφερθεί. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με αντιστοίχου αξίας προγενεστέρους, συγχρόνους και λίγο μεταγενεστέρους του εικαστικούς.

Εξηγούμενος θέλω να πω ότι δεν άκουσα για παράδειγμα κανέναν ειδικό να επαινεί τον «Κολοκοτρώνη» του Λαζάρου Σώχου ή τον «Δισκοβόλο» του Κώστα Δημητριάδη ή τον «Γαλατά» του Νικηφόρου Λύτρα. Και μάλιστα, ενώ ο Λάζαρος Σώχος και ο ανιψιός του Αντώνιος έχουν παραδοθεί εις την αδιαφορία, για τους Δημητριάδη και Λύτρα επιφυλάσσεται μοχθηρότερη μεταχείριση. Για την περίπτωση του Κώστα Δημητριάδη, πέραν των κοινών επιθέτων «ακαδημαϊκός», «παραδοσιακός» και λοιπά, γνωμοδοτείται αβασάνιστα και βεβαία τη γνώμη ότι είναι επηρεασμένος μέχρι μιμήσεως από τον Ροντέν. Αυτό όμως που η ανεύθυνη ημιμάθεια των ειδικών αδυνατεί να γνωρίζει είναι ότι ο Ροντέν εργαζόταν κατ’ αποκλειστικότητα σχεδόν με τη διαδικασία του εκμαγείου. Ενώ ο δικός μας ήταν αληθινός χαλκοπλάστης, όπως κανείς δύναται να διαπιστώσει εάν διαθέτει ησκημένο μάτι. Για τους μη γνωρίζοντες, η διαφορά του εκμαγευμένου έργου από το αληθινά πλασμένο διακρίνεται αν κοιτάξει κάποιος προσεκτικά την επιφάνεια του έργου. Διότι εις το μεν ένα, η κάθε φόρμα έχει υποστεί παραμόρφωση από το βάρος του καλουπιού, ενώ εις το πλαστικό η φόρμα διαθέτει όλο το σφρίγος του ζωντανού και είναι απολύτως εις τη θέση της. Τούτο μάλιστα, γίνεται περισσότερο καταφανές, εάν υπάρχει η δυνατότητα να δει κανείς το έργο σε αντιπαράσταση με το μοντέλο.

Ο «Δισκοβόλος» του Δημητριάδη είναι ένα γλυπτικό αριστούργημα, όπως και ο «Θεόδωρος Κολοκοτρώνης» του Λαζάρου Σώχου. Οι συνθέσεις και των δύο στερεογραφικά μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενα σπουδαίας διδακτικής αναλύσεως, όμως και πλαστικά όχι μόνο δεν λείπονται αντιστοίχων της ευρωπαϊκής τέχνης, αλλά υπερτερούν ακόμη και πολλών της Αναγεννήσεως. Η γραφή της ζωής, το σφρίγος της κινήσεως, η οξύτητα της αποδόσεως του σημαινομένου λειτουργούν σε μια κατακόρυφο αντίστοιχη με αυτή των αρχαίων.

Οταν πάλι γίνεται λόγος για τον Νικηφόρο Λύτρα, εκτός των συνήθων, «ακαδημαϊκός» και λοιπά, κυριαρχεί το προσωνύμιο «εκπρόσωπος της σχολής του Μονάχου», πράγμα που αυτομάτως συνειρμικά παραπέμπει σε κάποιον εικαστικό επηρεασμένο τουλάχιστον από κάποια μεγάλη σχολή της Ευρώπης, έστω και αν πολλές φορές προστίθεται και το «κυριότερος» στην ονομασία αυτή. Αλλά θέλω να ρωτήσω όλους αυτούς τους ειδικούς: Εχουν να μας υποδείξουν κάποιον ζωγράφο της ως άνω σχολής του οποίου η γραφή δύναται έστω να πλησιάσει το πορτρέτο του Οθωνος ή τον «Γαλατά» του Νικηφόρου Λύτρα; Και αν όχι, όπως και είναι όχι, τι εμποδίζει τον οφειλόμενο έπαινο σε αυτόν τον μεγάλο καλλιτέχνη;

Αυτός είναι ο εθνικός επαρχιωτισμός, ο ασκούμενος από ανθρώπους οι οποίοι έχουν θέση, φωνή και δύναμη, αλλά στερούνται κρίσεως ορθής και εθνικής συνειδητότητος και είτε εκ προαιρέσεως και προσωπικής μοχθηρίας είτε εξ αγνοίας και ακρισίας αδυνατούν να αποδώσουν ιστορικώς τα αληθώς ισχύοντα περί την Τέχνη και τους μεγάλους καλλιτέχνες. Και έτσι γίνονται οι αίτιοι για τη μεγάλη καχεξία που διέπει τον χώρο μέσα στον οποίο καλούνται να δημιουργήσουν ταλαντούχοι έλληνες εικαστικοί.