Λίρες Γερμανίας

Επικοινωνώντας με τον οποιοδήποτε άνδρα ή γυναίκα στην Ελλάδα, φτάνει να είναι κάποιας ηλικίας, αισθάνεσαι, πως μιλώντας για το παρελθόν του και ιδιαίτερα για τα παιδικά του χρόνια, είναι σαν να μπαίνει σε ένα σκοτεινό υπόγειο που λίγο αν επιμείνει θα του αποκαλύψει θησαυρούς. Και ο πεζογράφος και θεατρικός συγγραφέας Βαγγέλης Χατζηγιαννίδης μπορεί να μην κράτησε στα χέρια του πραγματικές λίρες, όμως η «περιπέτειά» του στα ενδότερα ενός ερειπίου θα του εξασφάλιζε μια απείρως πολυτιμότερη παρακαταθήκη.

Το σπίτι αυτό δεν υπάρχει πια. Εδώ και πολλά χρόνια. Εχω την εντύπωση μάλιστα ότι τον περισσότερο καιρό του βίου του τον πέρασε ακατοίκητο παρά κατοικημένο. Κακότυχο μάλλον. Βρισκόταν επί της οδού Δημοκρατίας στην Ανω Πεύκη και ήδη από τότε που το θυμάμαι εγώ, έτος 1979 ή το πολύ ’80, ήταν έρημο κι ολότελα ανοχύρωτο στις επιθέσεις των περίεργων μικρών εξερευνητών (ένας απ’ αυτούς κι εγώ, μαθητής τότε της A’ Γυμνασίου) ή των τυχαίων περαστικών που έμπαιναν μέσα να κάνουν την ανάγκη τους. Στα νιάτα του πάντως θα πρέπει να υπήρξε ένα πολύ ευχάριστο σπίτι, χωρίς ιδιαίτερες πολυτέλειες, αλλά φωτεινό και ευρύχωρο, ευάερο και ευήλιο που λέγανε τότε, με πολλά μεγάλα παράθυρα και χώρους οικονομημένους ώστε να στεγάσουν – έδινε την εντύπωση – μια πολυπληθή οικογένεια. Δυστυχώς η φωτογραφία δεν δείχνει παρά μόνο την πρόσοψη, χιλιοταλαιπωρημένη κι αυτή από τον τελευταίο μεγάλο σεισμό, ειδάλλως θα έβλεπε κανείς ότι το ερείπιο αυτό είχε και αρκετό βάθος, θυμάμαι πως το πίσω κομμάτι του σπιτιού ήταν σε χαμηλότερο επίπεδο, κατέβαινες δε μια μικρή εσωτερική σκάλα πέντε ή έξι σκαλοπατιών και έμοιαζε κάπως σαν ανεξάρτητο καθώς είχε και δική του εξώπορτα. Είχαμε μάλιστα βρει εκεί μια παλιά εμαγιέ νοσοκομειακή πάπια, ενδεχομένως κάποιος κατάκοιτος γέρος ή γριά να έμενε σε αυτό το χαμηλό πίσω τμήμα του σπιτιού, ποιος ξέρει. Και κάτι λίγα πιατικά. Αυτά ήταν όλα κι όλα τα χνάρια από την παλιά ανθρώπινη παρουσία.

Μια μέρα λοιπόν εκείνης της χρονιάς, 1979 ή το πολύ ’80, μαθητής της A’ Γυμνασίου, άκουσα εκστασιασμένος έναν συμμαθητή μου – Δημήτρη Συνάπαλο τον έλεγαν – να ισχυρίζεται με βεβαιότητα πως το σπίτι αυτό έκρυβε κάπου στα σπλάγχνα του έναν θησαυρό, θαμμένο από τον καιρό της Κατοχής, λίρες συγκεκριμένα. Στην ηλικία των δεκατριών δεν χρειάζεται να είναι μια πληροφορία απολύτως διασταυρωμένη για να τη δεχθείς ως αληθινή. Μαζί με άλλους δύο, τέσσερα δηλαδή αγόρια το σύνολο, βαλθήκαμε να εξετάζουμε κάθε πιθανή και απίθανη κρυψώνα, προκαλώντας και αναπόφευκτες μικροζημιές. Κανένα εύρημα όμως. Εν τέλει καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι αν υπήρχε θησαυρός αυτός θα βρισκόταν κρυμμένος κάτω από το σκαλοπάτι της σκεπαστής τετράγωνης βεράντας. Πάντοτε ένα σκαλοπάτι κινεί βάσιμες υποψίες πως φιλοξενεί, ενδεχομένως, λίρες στα σωθικά του. Το συγκεκριμένο, αν και μαρμάρινο, ήταν κουφωτό και φυσικά θεόβαρο. Για να το μετακινήσουμε χρειάστηκε να χώσουμε κάποιους πασσάλους, αφού ξεπατώσαμε πρώτα μερικά πλακάκια από το δάπεδο, και χρησιμοποιώντας τα ξύλα σαν μοχλούς καταφέραμε ύστερα από ώρα προσπάθειας να ξεκουνήσουμε τον λίθινο όγκο. Και λίγο αργότερα να τον αποσπάσουμε εντελώς. Ακριβώς τη στιγμή που το  μάρμαρο υποχωρούσε αποκαλύφθηκε και ο θησαυρός. Νομίσματα άρχισαν να κατρακυλούν μέσα στα χώματα! Ο Συνάπαλος τα άρπαξε και έφυγε τρέχοντας. Στην αρχή νομίσαμε ότι ήθελε να το σκάσει και να καρπωθεί τις λίρες όλες ο ίδιος, αλλά μετά καταλάβαμε ότι έσπευδε απλώς να τις ξεπλύνει στη βρύση του διπλανού γιαπιού (η παλιά πολυκατοικία που φαίνεται στη φωτογραφία χτιζόταν την ίδια ακριβώς εποχή). «Γερμανικές είναι!» τον ακούσαμε να φωνάζει. Εννοώντας βέβαια τις λίρες. Ομως δεν ήταν χρυσές. Ούτε καν λίρες. Ηταν μερικά κέρματα, όντως γερμανικά, των 5 και 10 πφένιχ, κοπής 1940, διαβρωμένα σε μεγάλο βαθμό μετά από παραμονή σαράντα χρόνων στο χώμα. Ο αγκυλωτός σταυρός, τουλάχιστον στο συγκεκριμένο που μου έπεσε στη μοιρασιά, διατηρείται ανέπαφος. Πώς είχαν όμως βρεθεί αυτά τα κέρματα εκεί; Κάποιος μας είπε ότι επρόκειτο για παλιό συνήθειο: μερικά νομίσματα στο θεμέλιο βοηθούν το καινούρgιο σπιτικό να στεριώσει και να ευτυχήσει. (Ισως λοιπόν η κακοδαιμονία της οικίας να μην είναι ανεξήγητη. Με τόσες σβάστικες να ενεδρεύουν στο κατώφλι.)

Υπήρχε και υπόγειος χώρος. Μόνο που δεν μπορούσες να κατέβεις εκεί με εσωτερική σκάλα, είσοδος υπήρχε από το πλάι και σε οδηγούσε σε έναν χώρο σαν τάφο, με χωμάτινο δάπεδο, διαιρεμένο σε τρία διαδοχικά δωμάτια που δεν χωρίζονταν όμως με πόρτες. Τώρα σκέφτομαι πως επρόκειτο μάλλον για καταφύγιο. Χρόνια πολέμου.

Είναι κρίμα, πράγματι, ότι τα περισσότερα απ’ αυτά τα παλιά, ταπεινά σπιτάκια, ιδίως στα μεγάλα αστικά κέντρα, έχουν πλέον χαθεί. Οσα δεν μπόρεσαν να αξιωθούν τη σήμανση «διατηρητέο», καθώς δεν είχαν την τύχη να διαθέτουν μια περίτεχνη πρόσοψη, νεοκλασικά ποικίλματα ή άλλες αρχιτεκτονικές χαριτωμενιές, έχουν σβηστεί πια από τον χάρτη για πάντα, όπως και οι ιστορίες των ανθρώπων που έζησαν κάτω από τη στέγη τους. Και είναι μια αδικία αυτή εις βάρος τους γιατί, μολονότι μπορεί να μη θεωρούνται  αξιομνημόνευτα από αρχιτεκτονικής άποψης, καταγράφουν ωστόσο με δικό τους τρόπο το παρελθόν της πόλης τους. Δηλώνουν ξεχασμένους τρόπους ζωής, φωτίζουν έναν αλλοτινό κοινωνικό ιστό. Είναι μάρτυρες της σύγχρονης ιστορίας του τόπου, μάρτυρες εξίσου σημαντικοί με τα μη κατεδαφιστέα. Ετσι όπως για τον αρχαιολόγο είναι το ίδιο σπουδαίο τόσο το μαχαίρι του κυνηγού όσο και το ξίφος του βασιλιά που έφερε στο φως η σκαπάνη του.

Δεν έμαθα ποτέ ποιοι άνθρωποι έζησαν σ’ αυτό το σπίτι, παρότι έκανα μια μικρή έρευνα πρόσφατα μάλιστα, λίγο προτού ξεκινήσω να γράφω αυτό το κομμάτι. Ακαρπη εντελώς. Το μόνο που ξέρω βάσει των λιγοστών ευρημάτων, αλλά και της συγκεκριμένης χρονικής περιόδου (αλλά και από μια αμυδρή, ας την πούμε, διαίσθηση), είναι πως οι άνθρωποι εκείνοι δεν πρέπει να υπήρξαν ιδιαίτερα ευτυχείς. Δεν ξέρω αν πέφτω έξω. Μακάρι. Κάπου πρέπει να έχω ακόμα φυλαγμένες δύο ξύλινες σκαλιστές μαργαρίτες που στόλιζαν, μέσα σε εξάγωνο πλαίσιο, το κάτω μέρος των φύλλων της εξώθυρας. Α ναι, κι ένα μικρό τετράγωνο μπουκαλάκι, γυάλινο, κλεισμένο με φελλό, που περιείχε κάποτε ένα σκεύασμα φαρμακείου, δε θυμάμαι τι, του έχω βγάλει την ετικέτα.

Θυμάμαι ξαφνικά μια φράση από ένα έργο του Αλεσάντρο Κασόνα. Τη μεταφέρω με δική μου, λίγο αυθαίρετη, διατύπωση. Ελεγε: Τα παλιά σπίτια δεν είναι φτιαγμένα από τον άνθρωπο, είναι φτιαγμένα από τον χρόνο. Το πιστεύω.