Ενας στείρος γάμος

Επαναφέρω ύστερα από χρόνια μια θέση που πηγάζει από την ευρωπαϊκή μας κατάσταση πραγμάτων και ιδεών: Γιατί με ευκολία και ρητορικές φιοριτούρες συχνά – με μπροστάρηδες πνευματικά γκεσέμια και ημιμαθείς πολιτικάντηδες – αναφερόμαστε στο ευρωπαϊκό μας μέλλον χωρίς να μελετάμε σε βάθος τι μας ενώνει – αν μας ενώνει καν – και τι μας χωρίζει κυρίως νότιους και βόρειους ευρωπαϊκούς λαούς. Πρόσφατα αναφέρθηκα εδώ για την άκρως αποκαλυπτική και ειλικρινέστατη ομολογία του Τζορζ Στάινερ ότι αυτός ως Κεντροευρωπαίος δεν καταλαβαίνει την εμμονή της Αντιγόνης στις βαθύρριζες αλήθειες και στα εδραία θέσμια των ανθρώπων, ενώ κατανοεί και τάσσεται με το «Κράτος δικαίου» που διακηρύσσει και εφαρμόζει με σχολαστικότητα ο Κρέων!!

 Σήμερα θα μείνω σε κάτι αντίστροφο και αντίθετο με αυτό, για να δείξω πως δεν μπορούμε με δογματικές απλουστεύσεις να συλλάβουμε τα μεγάλα ιδεολογικά, ηθικά και κοινωνικά προβλήματα που έχει να λύσει όποια σοβαρή προσπάθεια αναλαμβάνεται για μια ευρωπαϊκή σύνθεση που θα οδηγούσε σε μια πολιτική και πολιτιστική ολοκλήρωση των ευρωπαϊκών παραδόσεων Νότου – Βορρά – Κέντρου.

 Ηδη από αυτήν τη θέση πάλι πρόσφατα αναφέρθηκα στη σημερινή πλέον πολυσημία του ιδεολογήματος του ευρωπαϊκού ρομαντισμού που ονομάστηκε προμηθεϊκή ιδέα. Δηλαδή στην απόλυτη παράδοση στο πνεύμα μιας συνεχούς προόδου σχεδόν γεωμετρικής. Και διαπίστωνα πως τα δώρα που ο Αισχύλος κατέγραφε στη μεγαλειώδη ποίησή του ότι χάρισε στην ανθρωπότητα ο αποστάτης Τιτάνας ενέχουν, όπως κάθε πράγμα, ιδέα, μορφή, όπως μας δίδαξε ο Ηράκλειτος, στη δομή τους τον πόλεμο, τη σύνθεση των αντιθέτων, τη σύγκρουση της θέσης με την αντίθεση. Ετσι και τα δώρα του Προμηθέα είναι διττά, ευεργετικά και καταστροφικά: το δημιουργικό πυρ και η φωτιά της καταστροφής. Η ενέργεια που σώζει και η ενέργεια που καταλεί. Οι θεσμοί και οι δεσμοί, μέσα σε κάθε τι υπάρχει και το αντίθετό του. Ετσι έλεγα πως μέσα στο είναι των Ερινύων υπάρχει η δυνατότητα να μεταποιηθούν σε Ευμενίδες και το αντίθετο. Αυτή τη «λογική» τη δανείστηκε και ο χριστιανισμός, όταν άντλησε ιδέες από τη μεγάλη παράδοση των ανατολικών θρησκειών, όπου η σύνθεση των αντιθέτων άγγελος – εκπεσών άγγελος – διάβολος, επαναφέρει σε άλλο επίπεδο τη διδυμία Αβελ – Κάιν, Ισις – Οσιρις, δίμορφη Εκάτη κτλ.

 Επαναφέρω λοιπόν σήμερα μια παλιότερη αναφορά μου σε μια απόπειρα ευρωπαίων στοχαστών να ερευνήσουν τις δυνατότητες να αναλυθούν οι αντιφάσεις, οι αντιθέσεις και οι αντιπαλότητες που διακρίνονται να κυριαρχούν και να δυσχεραίνουν τη διαχείριση μιας κοινής ευρωπαϊκής συμφιλίωσης των διαφερόντων. Δηλαδή μια ηρακλείτεια σύνθεση, μια «αρμονία» που για τον μεγάλο εκείνο στοχαστή ήταν αποτέλεσμα ενεργειών που διέφεραν, δηλαδή είχαν μεταξύ τους διαφορετική φορά. «Εκ των δια-φερόντων η καλλίστη αρμονία». Σημειώνω μέσα στη σκέψη του σοφού η σύνθεση των αντιθέτων σε αρμονικό όλον ήταν και κάλλιστον, άρα ωραίο, αισθητικά ισόρροπο. Ο μέγας Γκαίτε στον «Δεύτερο Φάουστ» φιλοδοξεί να μελετήσει τις δύο μεγάλες ανθρώπινες εμπειρίες, τον κλασικό αρχαίο ελληνικό και ρωμαϊκό ορθολογισμό και τον ευρωπαϊκό παφλάζοντα από πάθος και οργή ρομαντισμό: στο δεύτερο αυτό μέρος του αριστουργήματός του (που εδώ δεν έχει παιχτεί ποτέ – πρόσφατα στη Γερμανία σε μια πολυήμερη παράσταση το αποπειράθηκε ο Στάιν) υπάρχει μια δομική αιφνίδια σφήνα. Εγγράφεται στο όλο δράμα μια τραγωδία «Ελένη» που μιμείται εξόχως δουλικά το ήθος, το ύφος και τη δομή μιας ευριπίδειας τραγωδίας. Υπόθεση του έργου αυτού, η συνάντηση της αρχαίας αντίληψης για το ήθος του ωραίου που εκφράζει η Ελένη με το σκοτεινό, αμφισβητιακό, πολυδαίδαλο και εμπαθές ήθος και ύφος του Φάουστ. Το ειδύλλιο οδηγείται σε γάμο και ο γάμος φέρει στον κόσμο και στην Ιστορία τον καρπό αυτής της συν-ουσίας, ορθού λόγου και πάθους. Το παιδί που γεννιέται από την Ελένη και τον Φάουστ είναι ο Ευφορίων, που όμως πεθαίνει νήπιο!!

 Σκέφτομαι συχνά και απορώ, αν οι ευρωπαίοι (καλά, δεν ομιλώ για Ελληνες) πολιτικοί δεν διαβάζουν (όπως και οι δικοί μας άλλωστε, πλην εξαιρέσεων. Π.χ. Παναγιώτης Κανελλόπουλος που αναλύει τον «Φάουστ» στην «Ευρωπαϊκή Ιστορία του Πνεύματος», όπως και ο δάσκαλός μου καθηγητής Φιλοσοφίας Ι.Ν. Θεοδωρακόπουλος στη μεγαλειώδη ανάλυσή του στον «Φάουστ», εκδόσεις Εστία), επανέρχομαι, δεν διαβάζουν Γκαίτε και δεν προβληματίζονται γιατί το τέκνο δύο γόνιμων πολιτισμικών γονέων γεννιέται θνησιγενές; Και εν τέλει υπάρχει ελπίδα να αλλάξουν (και πώς) οι συνθήκες και ο γάμος να έχει τέκνα αρτιμελή και μακρόβια;

 Οταν σας δοθεί η ευκαιρία επισκεφθείτε (έστω με εικόνες) τον Παρθενώνα, τον Ναό του Σουνίου, τους Δελφούς και συνάμα την Παναγία των Παρισίων, τον Καθεδρικό της Κολωνίας, του Μιλάνου και ενδιάμεσα την Αγια-Σοφιά. Δείτε εκεί πώς το ιδεώδες του κάλλους και της λογικής στον Παρθενώνα π.χ. στηρίζεται σε απλές γραμμές και σε μια δρομικότητα. Μπαίνει ο πιστός στον ναό και ο θεός είναι απέναντι δύο – τρεις φορές μεγαλύτερος στο ανάστημα από τον μέσο όρο του θνητού. Κάθε κίονας είναι το πολύ δύο μέσα ανθρώπινα αναστήματα.

 Μπείτε σε μια καθολική κατεντράλα. Ο θεός κρύβεται, χάνεται μέσα στο δάσος από κιονοστοιχίες, από κλίτη σκοτεινά και από δυσθεώρητα ύψη 20 και πάνω φορές το μέσο ανθρώπινο ανάστημα.

 Μόνο στην Αγια-Σοφιά το μέγα ύψος από το έδαφος στον υπέροχο τρούλο «πετάει», σε ανυψώνει, σε κάνει ανάλαφρο, αιωρούμενο.

Τρεις κόσμοι, τρεις αισθητικές, τρεις δρόμοι για να φθάσεις στην κάθαρσιν. Πώς αυτοί οι δρόμοι μπορούν να συγχωνευθούν σε μία λεωφόρο, όπου να συνυπάρχουν ο λόγος και το πάθος, η γείωση και η απογείωση;

 Και για να επιστρέψουμε στους υποψιασμένους Ελληνες πώς θα μπορέσουμε να κατορθώσουμε πολιτισμικά, άρα και πολιτικά, ό,τι αναζητούσε ο Διονύσιος Σολωμός στην ποίησή του: ένα είδος «μεικτό μεν, αλλά νόμιμον»!

 Τώρα πιθανόν να ψυλλιάζεστε γιατί οι Ευρωπαίοι δεν μπορούν να συμφωνήσουν σ’ ένα παραδεκτό από όλους Σύνταγμα και γιατί ο Λαοκόων, ο πάσχων άνθρωπος του πάθους δεν μπορεί να καθήσει στο ίδιο γαμήλιο δείπνο με έναν κούρο και μια κόρη από παριανό μάρμαρο και ένα αφοπλιστικό και συνάμα αινιγματώδες χαμόγελο. Ο Ευφορίων αργεί να ξαναγεννηθεί.