[Νύγδην] Αυτοί και οι Ελληνές τους

Ενα πολύ πρόσφατο τεύχος του περιοδικού «Der Spiegel» ήταν αφιερωμένο στην Ελλάδα, με τίτλο «Οι Ελληνές μας» και υπότιτλο «Προσέγγιση σε έναν παράξενο λαό». Στο εξώφυλλο υπήρχε μια ομολογουμένως ευρηματική καρικατούρα: ένας σουρωμένος Ελληνας με τσιγάρο στο στόμα και ένα ποτήρι ούζο στο χέρι παρασύρει σε χορό, στο χείλος του γκρεμού της Σαντορίνης, έναν έντρομο γερμανό τουρίστα, που κρατάει στον κόρφο του ένα μάτσο ευρώ και ένα βιβλιαράκι της γνωστής εκλαϊκευτικής σειράς «Για ανίδεους» (Für Dummies) με θέμα τον Σωκράτη.

Γιατί άραγε οι Γερμανοί, ιστορικά οι πρωταθλητές της ελληνολατρίας, θεωρούν τους «Ελληνές τους» έναν παράξενο, διάβαζε προβληματικό λαό, ενώ οι Γάλλοι, για παράδειγμα, φαίνεται να έχουν περισσότερη κατανόηση για μας, όπως δείχνουν οι δημοσκοπήσεις και η στάση της πολιτικής ηγεσίας τους; Δεν είναι ζήτημα νοοτροπίας (στην πραγματικότητα οι Γάλλοι είναι πολύ πιο ρασιοναλιστές από τους Γερμανούς) ή θρησκεύματος (οι μισοί Γερμανοί είναι ρωμαιοκαθολικοί όπως οι Γάλλοι). Μια απάντηση διαφαίνεται στη λογοτεχνική παράδοση των δύο λαών, συγκεκριμένα στο κομμάτι της που αναφέρεται στην Ελλάδα.

Οι γερμανοί συγγραφείς δεν απεξαρτήθηκαν ποτέ από μια στο έπακρο και ιδιοσυγκρασιακά εξιδανικευμένη εικόνα του (αρχαίου) Ελληνα, όπως την προτύπωσε ο Χέλντερλιν με τον «Υπερίωνα». Η Ελλάδα έμεινε γι’ αυτούς η χώρα με τις μνήμες ενός ασύγκριτου αρχαίου κλέους, η χώρα όπου μεγαλούργησε κάποτε ένας λαός Τιτάνων. Η σύγχρονη Ελλάδα τούς ενδιέφερε μόνο στον βαθμό που τους έλκυε ένας γραφικός εξωτισμός, με κύριο έμβλημα εδώ ένα παραδεισένιο Αιγαίο κατοικημένο από αγαθούς, αν και τσουρούτικους  πρωτόπλαστους. Οι Γάλλοι, αντίθετα, απέβαλαν σύντομα τα αρχαιολατρικά φίλτρα της ματιάς του Σατωβριάνδου και του Λαμαρτίνου και κοίταξαν τη σύγχρονή τους Ελλάδα ρεαλιστικά, ως αυτοτελή οντότητα. Με άλλα λόγια, η γερμανική ματιά έμεινε ποιητική, ονειρική και νοσταλγική, ενώ η γαλλική προσπάθησε να δει τη νεοελληνική πραγματικότητα χωρίς τον πέπλο του αρχαίου παρελθόντος και συνήθως με κριτική συμπάθεια. Θα μπορούσαμε να το πούμε και αλλιώς: ενώ η γερμανική προσέγγιση ήταν μεταφυσική, η γαλλική ήταν πολιτική.

Γι’ αυτό οι πιο εμπεριστατωμένες αναφορές στην κοινωνία, την οικονομία, τη δημόσια ζωή και την κρατική λειτουργία της μετεπαναστατικής Ελλάδας έγιναν από γάλλους συγγραφείς. Αν π.χ. διαβάσει κανείς την ταξιδιωτική έκθεση του Εντμόντ Αμπού για την Ελλάδα του Οθωνα ή το εμπνευσμένο από την ελληνική εμπειρία του μυθιστόρημά του «Ο βασιλεύς των ορέων», θα θαυμάσει την καθαρότητα των περιγραφών του και θα εκπλαγεί για τη διαρκή επικαιρότητα των παρατηρήσεών του. Και σαράντα χρόνια αργότερα ο (υπερεθνικιστής) Σαρλ Μοράς, γράφοντας από την Αθήνα των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896, κάνει σχόλια με τόση ακρίβεια και διαχρονική ισχύ όσο ότι το ελληνικό κράτος είναι «βορά των κομμάτων» και υπάρχει για να τρέφει τους πολυπληθείς υπαλλήλους του.

Τέτοιες κριτικές παρατηρήσεις επέσυραν συχνά (ιδίως στην περίπτωση του Αμπού) την εύκολη κατηγορία για μισελληνισμό. Ωστόσο, η κριτική αυτών των συγγραφέων δεν απαξίωνε τον λαό αλλά τη διοίκησή του. Αν υπάρχουν μισέλληνες, βρίσκονται ανάμεσα σε εκείνους που λατρεύουν μια μυθοποιημένη αρχαία Ελλάδα ή μια εξίσου μυθοποιημένη σύγχρονη «βουκολική» Ελλάδα, αλλά περιφρονούν τους Ελληνες όταν δεν ανταποκρίνονται σε τέτοιες κατασκευές.