Η εξαίσια ομορφιά μιας αυτοκτονίας

Το εμπεριστατωμένο και άκρως ποιητικό κείμενο του πεζογράφου Αλέξη Σταμάτη, με τα απαντημένα και αναπάντητα ερωτηματικά, δεν μπορεί να κρύψει μια μεταφυσικής τάξεως διερώτηση που μοιραία αν την έκανε ο δημιουργός του μυθιστορήματος «Μελίσσια» – αλλά και τόσων άλλων – θα ήταν σαν να ευλογούσε τα γένια του: Αραγε όταν η 23χρονη αυτόχειρας εβελιν μακχεϊλ επιχειρούσε το θανατηφόρο πήδημα, θα μπορούσε να φανταστεί ότι 68 χρόνια αργότερα θα ενέπνεε ένα τέτοιας πνοής κείμενο;

Η φωτογραφία είναι η πιο μεταφυσική τέχνη. Απαθανατίζει τη στιγμή, δηλαδή κάτι που ποτέ δεν υπήρξε. H ζωή είναι διάρκεια, ροή, δεν σταματά ποτέ. Ο φωτογράφος συλλαμβάνει ένα στιγμιότυπο που έχει χαθεί για πάντα και είναι αδύνατον να βρεθεί ξανά αυτούσιο. Ο χρόνος είναι μια μαύρη γραμμή και η στιγμή ένα πλασματικό κενό, ένα λευκό σημείο. Η μεγάλη φωτογράφος Νταϊάν Αρμπους έλεγε πως η φωτογραφία είναι ένα  μυστικό μέσα σε ένα μυστικό, όσα περισσότερα σου λέει τόσα λιγότερα γνωρίζεις γι’ αυτό. Ποιο, ας πούμε, είναι το μυστικό μιας πτώσης;

Για τον γάλλο ιστορικό Ρουπνέλ, ωστόσο, η αληθινή πραγματικότητα του χρόνου δεν είναι παρά η ίδια η στιγμή. Η διάρκειά της είναι κατασκευή χωρίς απόλυτη πραγματικότητα. Πλάθεται έξωθεν, διά της μνήμης. Ο χρόνος είναι μια λευκή γραμμή, δυνητική και πλασματική, όπου σαν απρόοπτο συμβεβηκός έρχεται να εγγραφεί ένα μαύρο στίγμα, σύμβολο μιας πυκνής πραγματικότητας. Είναι μια πτώση ένα μαύρο στίγμα;

Προχωρώντας βαθύτερα στις εσωτερικές διατάξεις του χρόνου, προσπαθώντας να νοηματοδοτήσουμε αυτό τον κατακερματισμό, εξισώνουμε το ιδεώδες της ζωής με τη φλογερή ζωή του εφήμερου, προσδοκώντας τη διάρκεια σαν τον βαθύ και άμεσο πλούτο τού είναι. Μέσα στον ομοιόμορφο χρόνο, το νεοφανές δεν είναι το είναι αλλά η στιγμή. Συμπυκνώνουμε τον χρόνο γύρω από πυρήνες πράξης. Τι είδους πράξη είναι, λόγου χάρη, μια πτώση;
Ας προσπαθήσουμε να αντιστρέψουμε λοιπόν την αρχική παράγραφο. Μήπως ο χρόνος λοιπόν τελικά είναι η στιγμή; Το παρελθόν είναι εξίσου κενό με το μέλλον και αντίστροφα. Το παρόν δεν περνάει. Απλώς εγκαταλείπουμε μια στιγμή για να βρούμε μιαν άλλη. Η διάρκεια δεν έχει άμεση δύναμη. Ο πραγματικός χρόνος υπάρχει όντως μόνο χάρη στη στιγμή, βρίσκεται ολόκληρος μέσα στον ενεστώτα, μέσα στην πράξη, μέσα στο παρόν. Ποιος είναι, φέρ’ ειπείν, ο ενεστώτας μιας πτώσης;

Ολα αυτά με αφορμή την κρυσταλλωμένη στιγμή που βλέπετε. Η συγκεκριμένη «πράξη», η συγκεκριμένη «αθάνατη στιγμή» έμεινε στην αιωνιότητα τον Μάιο του 1947, όταν το περιοδικό «Life» αφιέρωσε μία ολόκληρη σελίδα σε μια φωτογραφία που τράβηξε ο φοιτητής φωτογραφίας Ρόμπερτ Γουάιλς τέσσερις ώρες μετά το γεγονός που θα περιγράψουμε. Η φωτογραφία δημοσιεύτηκε δεκαεπτά ημέρες αργότερα από την ημέρα του συμβάντος. Πρόκειται περί μιας συγκυρίας πολλαπλά νοηματοδοτημένης: έρωτας, οικογενειακό ιστορικό, τέχνη, ομορφιά, τεχνολογία, installation (της ζωής), κάρμα, τύχη, μεγαλούπολη, γυναίκα, ψυχική διαταραχή, αλλά κάτι που δύσκολα θα καταλάβει κάποιος όταν τη δει με την πρώτη ματιά: αυτοκτονία.

Και αυτό γιατί η φωτογραφία εικονίζει το άψυχο κορμί τής άρτι αυτόχειρος 23χρονης Evelyn McHale.
Την 1η Μαΐου 1947, αφού αποχαιρέτησε τον αρραβωνιαστικό της η Εβελιν έγραψε, μεταξύ των άλλων, τα ακόλουθα λόγια: «Είναι πολύ καλύτερα χωρίς εμένα. (…) Εγώ δεν θα γίνω καλή σύζυγος για κανένα… πες στον πατέρα μου ότι έχω πολλές από τις τάσεις της μητέρας μου». Η μητέρα της Εβελιν είχε εγκαταλείψει την οικογένειά της.

Την επιστολή αυτή η Εβελιν την έγραψε στο Governor Clinton Hotel. Υστερα περπάτησε δύο τετράγωνα ανατολικά έως στο Empire State Building, βγήκε στην πλατφόρμα παρατήρησης του κτιρίου και μέσα από τη νεοϋορκέζικη ομίχλη έριξε ένα βλέμμα κάτω στον δρόμο, 86 ορόφους πιο χαμηλά. Στη συνέχεια, απλώς πήδηξε. Η τύχη την προσγείωσε σε μια λιμουζίνα Κάντιλακ των Ενωμένων Εθνών. Η φωτογραφία έγινε πάρα πολύ διάσημη, μάλιστα το 1962 ο Αντι Γουόρχολ έκανε ένα σχετικό έργο με τίτλο «Fallen Body».

Γιατί έπεσε η Εβελιν από το εμβληματικότερο κτίριο της πιο διάσημης πόλης του κόσμου; Πιθανώς για τον λόγο που περιγράφει η Γεωργία Σάνδη: «Δεν μπορούμε να σκίσουμε μία και μόνη σελίδα της ζωής μας, αλλά μπορούμε να πετάξουμε ολόκληρο το βιβλίο στη φωτιά».

Οι καρδιές είναι τρελά «πλάσματα». Εξού και οι θώρακές μας είναι κλουβιά. Το κέντρο ωστόσο δεν συγκρατεί πάντα.

Στο μακάβριο αυτό επεισόδιο κυριαρχεί η αισθητική. Θα λέγαμε η αισθητική του τυχαίου. Πόσες παράμετροι άραγε συνεργάστηκαν ώστε να καταλήξει η συναρμογή τους στη συγκεκριμένη στάση, με το πτώμα της Εβελιν ξαπλωμένο στο αυτοκίνητο σε αυτή την «υπέρκομψη πόζα» στην οποία η γυναίκα μοιάζει αφοπλιστικά γαλήνια και ήρεμη και φαίνεται σαν απλώς να κοιμάται; Η ενδιαφέρουσα αντίθεση είναι ότι τριγύρω τα σπασμένα γυαλιά και η σμπαραλιασμένη μεταλλική οροφή του αυτοκινήτου αποδεικνύουν πόσο δραματική και άγρια ήταν η πτώση από τα 304 μέτρα, αλλά και πως με έναν μαγικό τρόπο απέθεσε την κοπέλα αυτή στο λαμαρινένιο νεκροκρέβατό της ως ένα εξαίσιο πτώμα.

Ο τελευταίος αυτός όρος είναι βέβαια δανεικός. Νομίζω πως αποδίδει τη γοητεία της ωραίας (αιωνίως) κοιμωμένης, αλλά στην ουσία αφορά ένα λογοτεχνικό παιχνίδι που εφηύραν οι σουρεαλιστές, στο οποίο κάθε παίκτης γράφει μια φράση σε ένα κομμάτι χαρτί, το οποίο τσακίζει ώστε να μη φαίνεται το κείμενο και αυτό παραδίδεται στον επόμενο συμπαίκτη για τη συνέχεια.

Εδώ η τυχαιότητα της αφήγησης-πτώσης όμως δεν είναι λογοτεχνικής καταγωγής, είναι σχεδόν καρμικής. Δεν θα ήθελα να στηρίξω τη συγκυρία με μαθηματικούς ή στατιστικούς όρους (πόσες πιθανότητες έχει να συμβεί κάτι τέτοιο;), ωστόσο το αποτέλεσμα είναι υψηλοτάτης αισθητικής, είναι σχεδόν μεγαλειώδες. Η ομορφιά στα παλιοσίδερα. Θα μπορούσε ωραιότατα να είναι μια σύγχρονη εγκατάσταση ή μια φωτογραφία της εποχής μας (επινοημένη με μοντέλο και σκηνικό). Στην πραγματικότητα όμως είναι η απαθανάτιση ενός τραγικού γεγονότος που ακόμη δεν έχει εξηγηθεί, το οποίο (και πάλι τυχαία) χάρισε στον κόσμο ένας νεαρός φοιτητής – μια τέχνης που τότε ακόμη δεν είχε φτάσει στο απόγειό της (δεν είναι τυχαίο ότι ο συγκεκριμένος φωτογράφος δεν ξαναφωτογράφισε ποτέ στη ζωή του), παραδίδοντάς μας μια εικόνα σπάνιας ομορφιάς, όπου ο καταδικασμένος έρωτας και ο (εκούσιος) θάνατος αγκαλιάζονται έχοντας, κατά μία ανάγνωση, ήδη περάσει το αντικείμενο στην επικράτεια του απα-θανατωμένου.

Σε μια περίοδο όπου ακόμη και οι εκτελέσεις σκηνοθετούνται σχεδόν ως υπερθεάματα, σκέφτεται κάνεις εάν η συγκεκριμένη αυτή φωτογραφία και οι συνδηλώσεις της θα είναι από τις τελευταίες εμβληματικές φωτογραφικές απεικονίσεις του μοιραίου.

Για να μην αναφέρουμε τους χιλιάδες ανώνυμους αυτόχειρες που αφήνουν πίσω απλώς το αποτέλεσμα, ένα ταπεινό άψυχο σώμα (ή και μια μη αναγνωρίσιμη μάζα) άνευ σκηνοθεσίας (έστω και εξ ουρανού), ένα αποτέλεσμα μιας εκούσιας δράσης που συμβαίνει όταν φτάνει στα  όρια την αργή αφαίμαξη της ύπαρξης και της αφαιρούνται σταδιακά όσα τη συγκρατούν.