Τα βλέμματα των άλλων

Αν το κείμενο του Φώτη Κουβέλη, με αφορμή τη συγκλονιστική φωτογραφία της Εύας Χρόνη παραμένει άκρως ενδιαφέρον και συγκινητικό, είναι γιατί το υπογράφει ένας εξαιρετικά ευαίσθητος άνθρωπος. Μπορεί να έχει χρηματίσει Υπουργός Δικαιοσύνης, πρόεδρος κόμματος, μέλος μιας κυβερνητικής τριανδρίας, τον Φώτη Κουβέλη όμως, τον σκέφτεσαι πάντα ως μια μονάδα που τον λόγο της εγγυάται μια υψηλόκορμη πολιτική, κοινωνική και ηθική συνείδηση. Κάτι που συνιστά την αυθεντική απαίτηση της ιστορίας σε σχέση με τους ανθρώπους που αναμείχθηκαν στα κοινά.

Δεν ξέρω σε ποιο σημείο της πόλης συνάντησε η Εύα Χρόνη αυτούς τους τέσσερις μετανάστες ή πρόσφυγες και τους «έκλεισε» στον ευαίσθητο φωτογραφικό της φακό. Εικάζω ότι πρέπει να είναι ο πρώτος σταθμός τους μετά το πέρασμα των συνόρων της χώρας μας και της άφιξής τους στην Αθήνα. Πρώτος σταθμός το πεζοδρόμιο απόμερου σημείου, από αυτά που βρίσκονται τόσο κοντά αλλά και τόσο μακριά από το κέντρο της πόλης. Μακριά, όσο γίνεται, από τα βλέμματα των άλλων. Μακριά από βλέμματα απροσδιόριστων διαθέσεων γι’ αυτούς τους ξένους. Δεν ξέρω αν είναι μετανάστες ή πρόσφυγες, με ό,τι αυτό έχει σχέση με εκείνο που τους ανάγκασε να φύγουν από τη χώρα τους. Με εκείνο που τους κυνήγησε από την πατρίδα τους. Δεν έχει όμως τόση σημασία αυτό, εκτός βέβαια από τη νομική αντιμετώπισή τους που διαφοροποιεί τον πρόσφυγα από τον μετανάστη. Σημασία έχει ότι μια σκληρή και απάνθρωπη πραγματικότητα τους κυνήγησε από τη χώρα τους και τώρα ψάχνουν κι αγωνίζονται να ζήσουν.

Μια οικογένεια φαίνεται να είναι οι εικονιζόμενοι. Ενα ζευγάρι με το παιδάκι τους και μια στενή συγγένισσά τους. Οι μεγάλοι με το βλέμμα στο κενό και το μωρό στη διεκδίκηση της φύσης του να βρει γάλα στον κόρφο της μάνας του. Βλέμματα φόβου, φόβου συγκεχυμένου, και αίσθηση απροσδιόριστης απειλής. Βλέμματα που μαρτυράνε απελπισία και αγωνία για το άγνωστο της επόμενης μέρας.

Τα βλέμματα δείχνουν να ξέρουν τη διάκριση «ντόπιοι και ξένοι». Κι ας υπολογίζουν ότι ήταν σωστή η απόφασή τους να εγκαταλείψουν τη χώρα καταγωγής τους. Ισως και να ξέρουν – και μάλλον ξέρουν – ότι θα συναντηθούν με τον ρατσισμό και με την ύπαρξη ισχυρών προκαταλήψεων και αυθαίρετων διακρίσεων εις βάρος τους.

Να λογαριάζουν άραγε ότι στις σημερινές κοινωνίες το διαρκώς εντεινόμενο μεταναστευτικό ρεύμα τροφοδοτεί τον ρατσισμό, με τον γηγενή πληθυσμό να θεωρεί ότι απειλείται η εργασία του, η ποιότητα ζωής του, η ασφάλειά του; Τον ρατσισμό που στρέφεται εναντίον των μεταναστών – θυμάτων και απειλεί τη συνοχή της κοινωνίας και τους θεσμούς της δημοκρατίας.

Την ώρα της αγωνίας τους, της αβεβαιότητάς τους και της πεισμωμένης θέλησής τους να ζήσουν, να βρουν τόπο για μια ζωή μακριά από τα ποικιλόμορφα κάτεργα της πατρίδας τους, δεν είναι σε θέση να σκέφτονται τις τεράστιες ευθύνες της παγκόσμιας κοινότητας, των προηγμένων και πολιτισμένων ιδιαίτερα χωρών, που δεν παρενέβησαν και δεν συνετέλεσαν να διαμορφωθούν συνθήκες για την αποτροπή της φυγής τους από τη χώρα καταγωγής τους. Ούτε μπορούν τούτη την ώρα να δουν τη δραματική απουσία μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής με την οποία να συντονίζεται η μεταναστευτική πολιτική της Ελλάδας.

Η Ελλάδα έγινε πλέον χώρα υποδοχής μεταναστών, οικονομικών και πολιτικών προσφύγων. Οι περισσότεροι έχουν κατεύθυνση προς άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Αυτή η Ευρώπη όμως, που τη θέλουμε και τη διεκδικούμε πολιτικά και επί της ουσίας ενοποιημένη και αλληλέγγυα, αρνείται να δει και να αντιμετωπίσει με ενιαία πολιτική το όλο ζήτημα της μετανάστευσης. Κρύβεται πίσω από αποσπασματικές ρυθμίσεις και κλείνει τα μάτια της μπροστά στην πραγματικότητα. Πόσους να υποδεχθεί η Ελλάδα και πόσοι να ενταχθούν στην κοινωνία της χώρας με ενάμισι εκατομμύριο ανέργους και με μια οικονομία καθηλωμένη;

Ο ανθρωπισμός δεν αρκεί να εξαγγέλλεται, πρέπει να αποκτά συγκεκριμένο περιεχόμενο και δράσεις για την ουσιαστική υποδοχή και ένταξη των μεταναστών στην κοινωνία. Η χώρα πρέπει να κάνει τον άμεσο όσο και τον μεσο-μακροπρόθεσμο σχεδιασμό της. Δεν μπορεί όμως μόνη της. Μπορεί όμως σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Ενωση, η οποία πρέπει να εγκαταλείψει την επιμελώς κρυπτόμενη επιλογή πολλών κρατών – μελών της «ας αντιμετωπίσουν το πρόβλημα οι χώρες του ευρωπαϊκού Νότου». Η ένταξη των μεταναστών δεν είναι πλέον αποκλειστική ευθύνη της χώρας υποδοχής. Είναι ευθύνη ολόκληρης της Ευρώπης.

Βλέπω και πάλι τη φωτογραφία και σκέφτομαι όχι αυτούς που εικονίζονται, αλλά τους άλλους, τους συγγενείς και φίλους των εικονιζομένων που έμειναν πίσω στη χώρα τους. Τι να θέλουν άραγε; Να τους συναντήσουν. Να βρεθούν μαζί τους πάλι. Αλλά πού; Στην πατρίδα ή στην ξενιτιά; Φοβάμαι πως στην ξενιτιά. Εστω κι αν γνωρίζουν ότι «τα ξένα να τα μελετάς αλλά να μην τα περπατάς».