Η Ελλάς φωνή

Οι γραμμές που ακολουθούν είναι αφιερωμένες στη μνήμη της Θάλειας Καλλιγά που έφυγε από τη ζωή πλήρης ημερών πριν από μία εβδομάδα. Υπήρξε σημαντική πρωταγωνίστρια, μαθήτρια του Φώτου Πολίτη, του Ροντήρη και του Σωκράτη Καραντινού και ίσως η πιο καλλιεργημένη φωνή του ελληνικού θεάτρου.

Ξεκινώ από τον σημερινό τίτλο της επιφυλλίδας μου. Ναι, για όσους ξαφνιάζονται η λέξη Ελλάς είναι στην αρχαία και πρώτη σημασία τής γλώσσας μας ΕΠΙΘΕΤΟ μονογενές, όπως έλεγαν οι παραμελημένες πλέον γραμματικές μας. Θέλω λοιπόν να αναφερθώ στην ελληνική λαλιά, που ταλαιπωρείται σήμερα στο στόμα και του έλληνα ανθρώπου αλλά και στα στόματα των επαγγελματιών που χρησιμοποιούν τον προφορικό λόγο για να επικοινωνήσουν, να πληροφορήσουν, να συνομιλήσουν με συνανθρώπους τους και να ρητορεύσουν, όπου ακόμη η ρητορική δεν είναι κούφια τέχνη του προφορικού λόγου.

Ακούω συχνά στα δημόσια μέσα και δεν εννοώ μόνο τα ηλεκτρονικά αλλά και τις σχολικές αίθουσες, τις πανεπιστημιακές προφορικές εξετάσεις, τα μαθητικά συνέδρια, τις συνδικαλιστικές τοποθετήσεις, νέα παιδιά με δεδομένη τη σχολική εμπειρία, δημόσια και ιδιωτική, να κατακρεουργούν την ελληνική γλώσσα. Και δεν αναφέρομαι αυτή τη φορά στην όποια φτώχεια τη λεξιλογική, την ασυνταξία και τη σημασιολογική σύγχυση. Αναφέρομαι ρητά στην άρθρωση και στην ορθή προφορά της γλώσσας μας, που μας δώρισε η Ιστορία και διαμόρφωσε η γεωγραφική, κλιματολογική, πολιτιστική μας μοίρα.

Μεγάλωσα σε μια εποχή που ο δάσκαλος τις πρώτες ημέρες που κάθησα στα θρανία του δημοτικού με καθοδηγούσε να διαβάσω φωναχτά κείμενο. Ηταν η περίφημη ΑΝΑΓΝΩΣΗ. Θα έλεγα μια τελετουργική καθημερινή επίσκεψη στην ελληνική προφορική μουσική της γλώσσας.

Αγνοώ αν αυτή η τελετουργία συνεχίζεται σήμερα ή έχει και αυτή απορριφθεί ως απαρχαιωμένη μέθοδος. Εκτός αν γίνεται και κυριαρχεί η άλλη παιδαγωγική ηλιθιότητα που απαγορεύει στον δάσκαλο να επεμβαίνει στην «προσωπικότητα» του μαθητή, έτσι ώστε να δέχεται και να επικροτεί από πάνω τις ιδιορρυθμίες του στην απόδοση του ήχου της καθημερινής χρήσης της γλώσσας. Ακούω μαθητές και φοιτητές να «τρώνε» φωνήεντα, να βαρβαρίζουν στα σύμφωνα και κυρίως να μιλάνε τα ελληνικά σαν τις παλιές σουσούδες με κάτι παχιά σίγμα, με κάτι τραβηγμένα όμικρον, με μπου και γκου και με τον ρυθμό της αγγλικής που φαίνεται (και είναι προς τιμήν των δασκάλων της) διδάσκεται πιο συστηματικά ώστε να προσδιορίζει αυθεντικότερα από την ελληνική την ηχητική της αξία.

Συμπέρασμα; Τα Ελληνόπουλα μιλάνε (προφέρουν) καλύτερα τα αγγλικά, παρά τα ελληνικά. Μάλιστα όπως ο καθένας μπορεί να το διαπιστώσει στο οικείο περιβάλλον του, στο στόμα των εφήβων μας η ελληνική γλώσσα ηχεί ως ξένη, τόσο που έχεις την αίσθηση ακούγοντάς τους πως άγχονται μιλώντας την ή σαν να τη βαριούνται, έτσι καθώς τη σέρνουν, την ψελλίζουν ή την ψευτίζουν. Το ενδιαφέρον έγκειται στο ότι ακόμη και νέοι που δεν κάνουν γραμματικά ή συντακτικά ή και σημασιολογικά λάθη και έχουν λάβει καλή εκπαίδευση, αυτοί περισσότερο επειδή σαφώς έχουν εκμάθει και σε βάθος την αγγλική, μιλάνε τα ελληνικά με αγγλική προφορά και μια εμφανή επιτήδευση. Γι’ αυτό και συχνότατα μπερδεύονται στη ροή των ελληνικών λέξεων και αγγλικές λέξεις, όχι τόσο από ξιπασιά αλλά διότι ακριβώς η προφορική ροή κανοναρχείται από τον ρυθμό της αγγλικής.

Βλέπετε πως επιμένω στον ρυθμό και αφήνω τελείως ασχολίαστη την εννοιολογική και γραμματική σύσταση που προβληματίζει άλλους ειδικούς. Προσωπικά και λόγω του γεγονότος ότι ασχολούμαι με την απόδοση της ελληνικής λαλιάς στην τέχνη του θεάτρου, έχω να καταθέσω πως οι νέοι έλληνες ηθοποιοί σπανίως σέβονται την ορθή ηχητική της γλώσσας, που είναι το κύριο επικοινωνιακό εργαλείο της τέχνης τους. Τα τελευταία μάλιστα χρόνια που εισήλασε στη θεατρική «γλώσσα» η «γλώσσα του σώματος», οι νέοι ηθοποιοί έχουν εξελιχθεί σε αξιοθαύμαστους ζογκλέρ, κάνουν τούμπες, σπαγκάτο, ελέγχουν πλήρως το μυϊκό τους σύστημα, μπορούν να μιμηθούν τα νευρόσπαστα, τον κώδικα του τσίρκου και τις τεχνικές του κινεζικού, του γιαπωνέζικου ή του θεάτρου του Μπαλί και η φωνή τους χάνεται στο λαρύγγι τους, τρώνε φωνήεντα, τονίζουν τα ρο και τα σίγμα, συγχέουν τις αποχρώσεις των δασέων, μέσων και ψιλών ουρανικών, χειλικών και των οδοντικών, ώστε να μη διαφοροποιείται το κάπα από το χι, το δέλτα από το θήτα και στα ένρινα το μι από το νι.

Και όταν οι νέοι ηθοποιοί καλούνται να ερευνήσουν ρόλους του νατουραλιστικού ή του ρεαλιστικού καθημερινού θεατρικού λόγου, αφήνουν να εννοηθεί πως μιμούμενοι τους απλούς ή ιδιόρρυθμους ανθρώπους μιμούνται και τον ελαττωματικό τους λόγο. Δεν ψευτίζω ή δεν ψευδίζω εγώ, σου λένε, αλλά ο ήρωας ή ο αντιήρωας που υποδύομαι. Αλλά τι γίνεται με τα ποιητικά κείμενα του θεάτρου, με την τραγωδία, τον Σαίξπηρ, τον Σίλερ αλλά και με την απόδοση της ελληνικής ποίησης.

Εχω ακούσει αξιόλογους ηθοποιούς του ελληνικού θεάτρου να καταστρέφουν κείμενα ποιητικά του Σικελιανού, του Σεφέρη, του Ελύτη αλλά και αριστουργηματικά πεζά κείμενα της καθαρεύουσας, του Ροΐδη, του Βιζυηνού, του Παπαδιαμάντη αλλά και της παλιάς δημοτικής του Καζαντζάκη, του Καρκαβίτσα, του Ψυχάρη.  

Αφήνω ασχολίαστο επίσης το γεγονός της αδυναμίας νέων ηθοποιών (που υποτίθεται πως οφείλουν να «διδάξουν» ορθά προφορικά ελληνικά το κοινό) να διαβάσουν και να αποδώσουν ιδιωματικά κείμενα, κρητική λογοτεχνία, επτανησιακή, ρουμελιώτικη, ποντιακή, διότι αγνοούν τη φωνητική τους ιδιομορφία, όπως το παχύ σίγμα της χιώτικης ή τα διπλά ακουόμενα σύμφωνα της κυπριακής διαλέκτου.

Ο δάσκαλός μου Δημήτρης Ροντήρης που θεμελίωσε από το 1932 τη θεατρική εκπαίδευση στην Ελλάδα και στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου, πρώτος οργάνωσε συστηματικά την «Αγωγή του προφορικού λόγου» και οι μαθητές του συνέχισαν τις ασκήσεις του, έτσι ώστε και σήμερα τουλάχιστον σε αυτή την κρατική σχολή θεατρικής εκπαίδευσης να υπάρχει μια παράδοση, που συνεχίζει και βελτιώνει μεθόδους ορθής παραγωγής της Ελλάδος φωνής. Για γλώσσα πρόκειται, εξάλλου, οργάνου υλικού που παράγει ήχους.