Οικογενειακή κοίμηση

Αν διανοούνταν κανείς να δείξει στη Μέρκελ, τον Σόιμπλε  Ή τη Λαγκάρντ τη φωτογραφία που σχολιάζει με το έξοχο κείμενό του ο ζωγράφος Χρήστος Μποκόρος, θα ελεγαν σίγουρα πως πρόκειται για μια πραγματικότητα που δεν ενδιαφέρει κανέναν πια. Κούνια που τους κούναγε! Η ανώνυμη ιστορία ενός τόπου είναι διαρκώς παρούσα, δεν χάνεται ποτέ. Μεταμορφωμένη κυριαρχεί σε έργα τέχνης σύγχρονα και ζωντανά

Στο πατρικό μου, χαμηλά στο επίτοιχο ντουλάπι του δωματίου με το τζάκι, δίπλα στο κουτί με τα ραφτικά, υπήρχε κι ένα άλλο γεμάτο, ξέχειλο, με ανάκατες φωτογραφίες. Ασπρόμαυρες κυρίως, παλιές οι πιο πολλές, μικρές, γυαλιστερές, γλιστρούσαν σαν νερό από πηγή η μια πάνω στην άλλη κάθε φορά που το ανοίγαμε να τις κοιτάξουμε. Οι μεγάλες και λίγες που ήταν κολλημένες σε σκούρο χαρτονένιο πλαίσιο ξεχώριζαν, τις άλλες τις ψάχναμε όλες κάθε φορά που θέλαμε να βρούμε κάποια. Οι περισσότερες ήταν ήδη κιτρινισμένες. Εκεί μέσα μάθαινα την ιστορία της οικογένειας και του τόπου, μου δείχνανε, μου λέγανε, ρωτούσα για τους ανθρώπους, τα καμώματά τους, ανέκδοτα, γεγονότα, υπονοούμενα, χαμόγελα, τραύματα, απώλειες, χαρές, όλα τα πριν, πάνω τους τα μετρούσα. Με χάραξαν. Μικρός θυμάμαι κόλλαγα με μια απ’ αυτές, την πιο μεγάλη, που είχε μαζεμένους τους παλιούς απ’ την οικογένεια του πατέρα μου. Μου ασκούσε μιαν ακατάβλητη έλξη, έμενα ώρα μπροστά της. Η γιαγιά Χριστίνα νέα κι αγνώριστη στην άκρη αριστερά πενθεί τη μάνα της κάτω απ’ τον διάφανο αέρα της θλίψης με τα καταγάλανα μάτια της κλειστά, δίπλα η γυναίκα του αδελφού της, η θεια-Κατερίνη, κοιτάζει την πεθερά της σκεπασμένη κι αυτή στο κρέπι, πίσω της ο μπαρμπα-Πάνος στραμμένος στην αγκαλιά της μάνας του και πιο ψηλά ο θείος Κώστας, ο δάσκαλος που μ’ έμαθε γράμματα, παιδί, μας κοιτάει ανεβασμένος κάπου πίσω, ύστερα ο παππούς μου ο Μήτσο-μούτος κοιτάει πάνω απ’ τη μάνα του χαμένος στον φακό – ξέφυγε ο τσέλιγκας -, κρατάει μπροστά του νεαρή τη δεύτερη γυναίκα του τη γιαγιά Πιπίνα, όμορφη κάτω απ’ το βαρύ μαύρο μαντίλι σκύβει προσηλωμένη στο πρόσωπο μπροστά της, της νεκρής, και δίπλα ο μεγάλος της ο γιος, ήρωας σκοτωμένος, που μου ‘δωσαν τ’ όνομά του, ο Χρήστος, το βλέμμα μου καρφωμένο στο δικό του, σαν ν’ αναγνώριζα σ’ αυτόν το πρόσωπό μου, πίσω του ο μπαρμπα-Γιάννος με τα μάτια του θολά, άντρας της γιαγια-Χριστίνας, άρχοντας, καλοντυμένος αυτός με το καπέλο στο χέρι και παραδίπλα ο χορός των φιλενάδων, παραστέκανε μπροστά τους οριζόντια στολισμένη στο φέρετρό της την προγιαγιά μου τη Λένγκω πεθαμένη. Απαθανατίστηκαν μαζί της ενώπιον του θανάτου οι τότε ζωντανοί, όλοι τους πια φευγάτοι. Λείπανε τα κορίτσια, ο πατέρας μου και τα ξαδέλφια τους, αλλά κανείς δεν θυμόταν να μου πει γιατί και πού ήταν.

Δεν είχα δει πολλή ζωγραφική εκεί στην επαρχία που μεγάλωνα, στο Αγρίνιο. Η μόνη πραγματική ζωγραφική που με ανάγκαζε τότε να στέκομαι σεβαστικά ήταν οι τοιχογραφίες των αρχαίων ναών και οι εικόνες που μου ‘δειχνε ο πατέρας μου γυρίζοντας στα μνημεία του τόπου, όταν μ’ έπαιρνε μαζί του. Δεν ξέρω ακόμη αν ο σεβασμός οφειλόταν στα εγκώμια του κυρ Θωμά για τη μεγάλη τέχνη της ιστορίας του ανθρώπου, στην πνευματικότητα του χώρου, την παλαιότητα της ύλης ή την ίδια την εικόνα τους. Βλέποντας αργότερα τη μεγάλη ζωγραφική που είχα γνωρίσει μόνο από μυθικές αφηγήσεις και αναπαραγωγές σε βιβλία, εντυπωσιάστηκα κυρίως από τα θρυλούμενα γι’ αυτήν και την αρτιότητα της τεχνικής, αν και παρ’ όλ’ αυτά ένιωθα κάπως ξένος. Σαν να μη με χωρούσαν ακριβώς. Επρεπε βέβαια να τα μάθω και να τα τιμήσω σαν σπουδαία που ήτανε – τι μορφωμένος άνθρωπος θα ήμουν αλλιώς – αλλά δεν αναγνώριζα εκεί κάτι δικό μου. Αισθανόμουν μάλιστα λίγος απέναντί τους. Αναθεμάτιζα την ελλιπή μου παιδεία, την ταπεινή μου καταγωγή, τον επαρχιωτισμό και την ημιμάθειά μου, δεν με θεωρούσα ικανόν να σχετιστώ μαζί τους πόσω μάλλον να κάνω κάτι αξιόλογο στην τέχνη.

Φεύγανε σιγά σιγά οι παλιοί, άρχισα να χάνω και δικούς μου. Οταν είδα κάποια στιγμή τα ελληνικά ταφικά πορτρέτα της Αιγύπτου, έμεινα. Αυτά δεν ήταν ακριβώς σαν τη ζωγραφική που ήξερα, με κοιτούσαν όλοι τους σαν κάτι να μου ζήταγαν, στραμμένα πάνω μου τα βλέμματά τους, καθένας μόνος του κι όλοι μαζί απέπνεαν αλόγως υπερβάλλουσα παραστατικότητα. Λόξεψε η σκέψη μου κι άρχισα ν’ αντιλαμβάνομαι αλλιώς την τέχνη. Την αναπαράσταση ως παράσταση της στάσης μιας άλλης υπόστασης. Απέδιδε η ζωγραφική το βλέμμα της αιωνιότητας ζωντανό στα προσωπεία του θανάτου. Και δεν ήτανε όλοι αυτοί σπουδαίοι και τρανοί, άρχοντες, βασιλιάδες, όμορφες, ήρωες και σημαίνοντες του κόσμου τούτου. Ανθρωποι αγοραίοι ήτανε, καθημερινοί, σαν τους δικούς μου. Αφέθηκα στην οικειότητα κι αναγνώριζα τιμώμενο στην τέχνη κάτι ανάλογο με τις μορφές των ανθρώπων μου, αυτές που είχα πάντα στο πίσω μέρος του μυαλού μου. Κατάλαβα το νόημα του μνημείου ως ανατροπή του μνήματος. Κι ήρθαν στον νου μου πάλι οι μεγαλοπρεπείς Κοιμήσεις της Θεοτόκου, οι ενώπιον του θανάτου συνάξεις των αγγέλων και πάντων των αγίων, η εν δόξει παράσταση του ανθρώπου ενώπιον του ακατανόητου, η οικειότητα των οικείων, των συνειδότων το ανοίκειο. Η χαρμολύπη των ζώντων συμπαρισταμένων εν παραστάσει στο αναναπαράστατο, στου θανάτου το ξένον. Σκεφτόμουνα ότι τέτοιες σκηνές ανθρώπων, σαν της δικής μου οικογενειακής κοίμησης, και τις εικόνες των κοιμήσεων της βυζαντινής του προπαρασκευής, θα ‘χε στον νου του ο Θεοτοκόπουλος πριν φτάσει ν’ απαθανατίσει δοξαστικά την ταφή του κόμητα του Οργκάθ. Η μνήμη μας ως μνημείο, του θανάτου παρόντος. Εικόνα ανάστασης, η εις Αδου κάθοδος. Αλλη αντίληψη, όχι σαν των συγκαιρινών που του κρύβονται και μασκαρεύονται ψιμύθια και φουσκώματα, χρωματιστά μαλλιά κι όλο άκαιρα χαμόγελα, εκφράσεις της μεθεπόμενης γενιάς και άνοστες in πλακίτσες πριν φτάσουν απροετοίμαστοι μπροστά του εκλιπαρώντας μια παράταση. Ανάταση όχι παράταση χρωστάμε στη ζωή μας. Ανόρθωση στο φως, εν μέσω σκότους, γιατί μόνο μες στο σκοτάδι λάμπει το φως κι ευφραίνει τις καρδιές μας.

Σε τέτοιες καταγωγικές εικόνες σκοτεινές χρωστάω το όποιο λαμπρό νόημα έχω αντιληφθεί στην τέχνη της ζωής μου. Ενα φωτεινό παραπέτασμα στο χάος είναι η ζωγραφική.

Μου είχε ζητήσει ο Θανάσης Νιάρχος να σχολιάσω μια παλιά φωτογραφία για τη στήλη του των «ΝΕΩΝ», «ό,τι θέλεις», μου είπε, «αρκεί να μην είσαι συ εκεί μέσα». Οντως δεν είμαι εγώ εκεί μέσα, αλλά τα εκεί μέσα είναι πάντα μέσα μου, εδώ.