Εμανουέλ Τοντ: Η λευκή Γαλλία, η «απάτη» τού «Je suis Charlie» και τα καθολικά ζόμπι

Είναι Κυριακή 11 Ιανουαρίου 2015. Ο κόσμος ολόκληρος έχει στραμμένο το βλέμμα στη Γαλλία. Και η Γαλλία τον αποζημιώνει. Σχεδόν τέσσερα εκατομμύρια άνθρωποι βγαίνουν στους δρόμους προκειμένου να διαδηλώσουν υπέρ της ελευθερίας της έκφρασης, εναντίον της τρομοκρατικής αδιαλλαξίας και του θρησκευτικού φονταμενταλισμού που άφησαν πίσω τους συνολικά 17 νεκρούς στο «Charlie Hebdo», το περιοδικό που επέμενε να σατιρίζει τους πάντες, συμπεριλαμβανομένου του Μωάμεθ, καθώς και στο εβραϊκό σουπερμάρκετ Hyper Cacher. Η Γαλλία αρνείται να υποκύψει στον φόβο, αρνείται την οποιαδήποτε έκπτωση στις δημοκρατικές της αξίες, αφήνει στην άκρη όλες τις γκρίνιες και τις κρίσεις που την ταλαιπωρούν και τη διχάζουν και φωνάζει ενωμένη: «Είμαι Charlie». Γνωρίζει πως η ημέρα αυτή θα περάσει στην Ιστορία και θα μπορεί πάντα, αν μη τι άλλο, να αναζητεί παρηγοριά στο «πνεύμα της 11ης Ιανουαρίου». Ή μήπως δεν έγιναν ακριβώς έτσι τα πράγματα; Υπάρχει περίπτωση να είναι αυτή μια εξωραϊσμένη, ανακριβής εικόνα;

Είναι Κυριακή 11 Ιανουαρίου 2015. Μέσα στο μικρό του διαμέρισμα στο Παρίσι, περιτριγυρισμένος όπως πάντα από βιβλία και χάρτες ο Εμανουέλ Τοντ, ο γνωστός γάλλος ιστορικός και δημογράφος που ανήγγειλε ήδη από το 1976 με το βιβλίο του «Η τελική πτώση» «την αποσύνθεση της σοβιετικής σφαίρας» και ανέλυσε 26 χρόνια αργότερα σε ένα βιβλίο που έμελλε να γίνει παγκόσμιο μπεστ-σέλερ, το «Μετά την αυτοκρατορία» (Εκδόσεις Κριτική»), την οικονομική και στρατηγική παρακμή των ΗΠΑ, παρακολουθεί από την τηλεόραση τα πλήθη να διαδηλώνουν. Για πρώτη φορά στη ζωή του, ο ίδιος το λέει, έχει την αίσθηση πως βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα ασυγκράτητο κύμα απέναντι στο οποίο δεν θα είχε κανένα νόημα να μιλήσει, απέναντι στο οποίο «ενδεχομένως θα ήταν επικίνδυνο» να μιλήσει. Περιμένει λοιπόν. Και αρχίζει να μελετάει χάρτες και στατιστικές: ποιες περιοχές της Γαλλίας κινητοποιήθηκαν περισσότερο και ποιες λιγότερο; Ποιο είναι το κοινωνικοπολιτικό υπόβαθρο των διαδηλωτών; Οι διαπιστώσεις που κάνει του εμπνέουν τέτοια οργή που κάθεται και γράφει ένα βιβλίο 252 σελίδων μέσα σε έναν μήνα. Ο εκδότης του στον Seuil, ο Ολιβιέ Μπετουρνέ, που είχε διαδηλώσει την 11η Ιανουαρίου, διαβάζει προσεκτικά το έργο, σβήνει μερικές από τις πιο σοκαριστικές φράσεις, σαν να θέλει να προστατεύσει τον συγγραφέα από τον εαυτό του. «Είδα αμέσως πως ειδικά η αρχή του βιβλίου ήταν υπερβολική και θα προκαλούσε σκάνδαλο» θα πει. «Ελπίζω όμως πως αυτές οι ερεθιστικές προκλήσεις θα ανοίξουν μια εποικοδομητική συζήτηση».

Το βιβλίο «Ποιος είναι Σαρλί; Κοινωνιολογία μιας θρησκευτικής κρίσης» κυκλοφόρησε στη Γαλλία στις 6 Μαΐου. Αλλά το σκάνδαλο είχε ξεσπάσει ήδη από τις 30 Απριλίου, χάρη στη συνέντευξη-ποταμό που είχε παραχωρήσει την ημέρα εκείνη ο Εμανουέλ Τοντ στο «L’Obs». Αυτή η περίφημη εθνική ομοψυχία της 11ης Ιανουαρίου είναι μια απάτη, διακηρύσσει. Η Γαλλία λέει ψέματα στον ίδιο της τον εαυτό. Ναι, φυσικά, τα τέσσερα εκατομμύρια διαδηλωτές θεωρούσαν πως διαδήλωναν υπέρ της διαλλακτικότητας. Ηταν όμως άλλες οι «λανθάνουσες αξίες» που τους κινητοποίησαν. Στους δρόμους την ημέρα εκείνη βγήκε η Γαλλία των ανώτερων μεσαίων τάξεων. Η Γαλλία των λαϊκών ανθρώπων, των νέων από τα μπανλιέ και των εργατών από την επαρχία έμεινε σπίτι της. Στους δρόμους βγήκε η «λευκή Γαλλία» των ανώτερων τάξεων ώστε να «επαναβεβαιώσει πάνω από όλα την κοινωνική ισχύ της, την κυριαρχία της» – και να «προσδιορίσει ως ανάγκη και προτεραιότητα το δικαίωμα να φτύνεις πάνω στη θρησκεία των αδύναμων», το Ισλάμ. Οχι ότι το έκανε αυτό συνειδητά. «Υπάρχουν αναμφισβήτητα πάρα πολλοί άνθρωποι που δεν γνώριζαν τι έκαναν εκεί την 11η Ιανουαρίου. Από την άλλη, όμως, δεν δικαιολογείσαι να αγνοείς για ποιο λόγο διαδηλώνεις».

Δεν είναι η πρώτη φορά που προκαλεί ο Εμανουέλ Τοντ. Ειδικά τα τελευταία χρόνια έχει απομακρύνει πολλούς που άλλοτε τον θαύμαζαν. Μιλάει για έναν «καθολικισμό-ζόμπι», μια «περιφερειακή καθολική υποκουλτούρα» που επιμένει παρά την παρακμή της Εκκλησίας και καθορίζει τα άτομα εν αγνοία τους: οι διαδηλώσεις ήταν πολύ πιο μαζικές στις περιοχές της Γαλλίας όπου η σφραγίδα του καθολικισμού παρέμεινε ιδιαίτερα ισχυρή μέχρι την επαύριον του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, τις ίδιες περιοχές που αντιστάθηκαν στη Γαλλική Επανάσταση», σε αντιδιαστολή με την «παλιά κοσμική και δημοκρατική Γαλλία». Δεν είναι τυχαίο για τον Τοντ ότι διαδήλωσαν οι διπλάσιοι για παράδειγμα στην Λυών από ό,τι στη Μασσαλία. Μιλάει για «απώλεια της ψυχραιμίας», ένα «ξέσπασμα υστερίας», ακόμα χειρότερα, για μια «απολυταρχική αστραπή» που έσυρε σε αστυνομικά τμήματα ακόμα και οκτάχρονα παιδιά ως ύποπτα για τρομοκρατία. Μιλάει επίσης για μια «νέα κοσμική υστερία», η οποία δεν είναι παρά μια «θρησκεία» που καθιστά το Ισλάμ εξιλαστήριο θύμα της διακηρύσσοντας «την υποχρέωση να κάνεις καρικατούρα τον Μωάμεθ».

Φτάνει σε σημείο να πει πως «η Γαλλία που έχει τα ηνία (η Γαλλία του “Είμαι Σαρλί”) είναι εκείνη που υπήρξε άλλοτε εναντίον του Ντρέιφους και υπέρ του Βισί». Μιλάει για μια «κοινωνία κυριαρχούμενη από μεσαίες τάξεις που δεν πιστεύουν πλέον σε τίποτα, που δεν γνωρίζουν πια πού πάνε, που απλώς ρίχτηκαν στην οικοδόμηση ενός ευρώ που δεν οδηγεί πουθενά», όπως επίσης για μια «νεοδημοκρατία» της ανισότητας που βάζει τις μειονότητες «να τρώγονται μεταξύ τους». Και καταγγέλλει ως ενσάρκωση της ιδεολογίας αυτής το Σοσιαλιστικό Κόμμα. Χαρακτηρίζει μάλιστα τον Φρανσουά Ολάντ «κλασικό καθολικό ζόμπι, με πατέρα Ακροδεξιό καθολικό και μητέρα Αριστερή καθολική». Σύμφωνοι, λέει, το Σοσιαλιστικό Κόμμα είναι «υποκειμενικά αντιρατσιστικό», είναι όμως «αντικειμενικά ξενόφοβο» αφού «αποκλείει τα παιδιά των μεταναστών από το γαλλικό έθνος».

«Υπάρχει πάντα, στον Τοντ, ένα μείγμα λαμπρότητας και αδεξιότητας» επισήμανε στη «Μοnde» ο φίλος του και συγγραφέας Ζαν-Κλοντ Γκιγεμπό. «Νιώθει πάντα την ανάγκη να βγάλει το σπαθί από το θηκάρι» σημείωσε ένας άλλος, παιδικός του φίλος, ο δημοσιογράφος Μπερνάρ Γκετά. «Υπάρχει στον Τοντ μια δόση τρέλας» επισήμανε ο συγγραφέας Πασκάλ Μπρικνέρ, επικαλούμενος μια ρήση του Τσάρλεστον για να σχολιάσει τους στατιστικούς συσχετισμούς του δημογράφου: «Τρελός είναι αυτός που έχει χάσει τα πάντα εκτός από τη λογική». Δεν είναι φυσικά τυχαίο που επιστρατεύτηκαν όλοι αυτοί οι «φίλοι» προκειμένου να μιλήσουν για τον Τοντ. Το βιβλίο του – ή τουλάχιστον η συνέντευξή του γιατί δεν είναι βέβαιο πως όλοι πρόλαβαν ή μπήκαν στον κόπο να διαβάσουν το βιβλίο – προκάλεσε σάλο στη Γαλλία, έστρεψε εναντίον του δημοσιογράφους, ερευνητές, ακόμα και τον ίδιο τον γάλλο πρωθυπουργό.

Ο Μανουέλ Βαλς ένιωσε υποχρεωμένος να απαντήσει στον Τοντ και να υπερασπίσει το «πνεύμα της 11ης Ιανουαρίου» με άρθρο του στη «Μοnde». «Οταν διαδίδεις την ιδέα πως η γαλλική Δημοκρατία βρίσκεται στα χέρια ορισμένων και δρα εις βάρος άλλων παίζεις ένα επικίνδυνο παιχνίδι» σχολίασε. Παράλληλα, κατηγόρησε τον συγγραφέα τού «Ποιος είναι Σαρλί;» ότι «μισεί τον εαυτό του και τη Γαλλία» και απέδωσε την καταγγελία του Τοντ πως η γαλλική Αριστερά πρόδωσε τον λαό της στο γεγονός ότι είναι αντιευρωπαίος και μαρξιστής. «Εχω απόλυτη συναίσθηση των δυσκολιών και των προκλήσεων που αντιμετωπίζει η χώρα, γνωρίζω τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι Γάλλοι, την ανεργία, την αγοραστική δύναμη, ενίοτε τον φόβο για το μέλλον. Γνωρίζω όμως πως η χώρα μας διαθέτει αρκετά ατού ώστε να προετοιμάσει, με καθαρό μυαλό και αποφασιστικότητα, το μέλλον» δήλωσε ο γάλλος πρωθυπουργός. «Σε μια χώρα όπου η ανεργία είναι στο 10%, όπου η ισλαμοφοβία εξαπλώνεται, όπου ο αντισημιτισμός εξαπλώνεται, η αισιοδοξία του Μανουέλ Βαλς είναι η αισιοδοξία της εθνικής Επανάστασης και του στρατάρχη Πετέν» του απάντησε ο Εμανουέλ Τοντ. Και κάπου εκεί, το «πνεύμα της 11ης Ιανουαρίου», που παρέμεινε ούτως ή άλλως ένα απλό όργιο συναισθημάτων και δεν απέφερε ποτέ καρπούς πολιτικούς, σε μια Γαλλία που επέστρεψε στις γκρίνιες, τις κρίσεις και τους διχασμούς, έκλεισε συντετριμμένο τα μάτια.