Από την κρίση στην ουτοπία

Με την ευκαιρία που το Εθνικό Θέατρο ετοιμάζει για τα Επιδαύρια μία από τις αριστοφανικές ουτοπίες, τις  «Εκκλησιάζουσες», και με δεδομένο πως αυτό το έξοχο λογοτεχνικό θέμα, η ουτοπία, συνάμα και φιλοσοφικό και κοινωνιολογικό αλλά συχνά αισθητικό και ηθικό ζητούμενο συνδέεται με κρίσεις πολιτισμού, αξιών, ιδεών και ζωτικών αναγκών, σκέφτηκα να κάνω μια συνοπτική περιοδεία στις αριστοφανικές κωμωδίες που είχαν ως κεντρικό πυρήνα μια ουτοπική ιδέα. Εξάλλου, χωρίς αμφιβολία, ο Αριστοφάνης ιστορικά είναι ο πρώτος που συνέλαβε αυτή την καταφυγή, σε εποχή κρίσεων, πολέμου και αμηχανίας και αδιεξόδων πολιτικών, σε μια φαντασιακή θέσπιση της κοινωνίας.

Αν δεν συμπεριλάβει κανείς τις ομηρικές ανάλογες αλλά όχι πλήρως δομημένες κοινωνίες, όπως η γη των Κυκλώπων, η χώρα της Κίρκης, ο παράδεισος της Καλυψώς, η γη των Λωτοφάγων, όπου κυριαρχούσαν τα ένστικτα της ηδονής, πάσης φύσεως ή η αμεριμνησία της λήθης ή κάποιες αναφορές σε τερατώδεις φυλές στην Ιστορία του Ηροδότου, πρώτος ο Αριστοφάνης σε εποχή και σκληρές ώρες πολιορκίας των Αθηνών, πολιτικής καταπίεσης, πείνας και απανθρώπισης των ενστίκτων, σχεδιάζει πολιτείες ή συστήματα διακυβέρνησης και νέων θεσμών έξω από την εμπειρία, ανιστόρητων, απροσδόκητων, ονειρικών, ποιητικών και άκρως λογικών.

Αν βέβαια ακολουθήσουμε τη σκέψη του Πλάτωνα που πρώτος μετά τον Αριστοφάνη (θυμίζω ότι ο Αριστοφάνης καλεσμένος στο πλατωνικό συμπόσιο  καταθέτει τον μύθο του ανδρόγυνου) αναφέρεται στην υποτίθεται προϋπάρχουσα παράδοση στη μυθική «ουτοπική» Ατλαντίδα, έκτοτε θα μπορέσουμε να καταλογο-γραφήσουμε τις απόπειρες λογίων και φιλοσόφων αλλά και επιστημόνων να ιδρύσουν ουτοπικά πολιτεύματα και να περιγράψουν παραδείσιες επιστροφές.

Γιατί δεν υπάρχει αμφιβολία, μέσα στο ομαδικό υποσυνείδητο της ανθρωπότητας (αφού ανάλογοι μύθοι συναντώνται στους αιγαίους πολιτισμούς, στους Σημίτες και τους Αριους, στους Πυγμαίους και τους Εσκιμώους, στους Ινδούς και τους Ινκας) καταγράφεται ένας μακρινός παραδείσιος τόπος «ένθα απέδρα πάσα λύπη και στεναγμός». Αυτό το χαμένο ειρηνικό φυσιοκρατικό παρελθόν εγγυάται εξάλλου και το μεταθανάτιο παραδείσιο μέλλον!   

Αλλά ας γυρίσουμε στον λογοτεχνικό-θεατρικό ανάδοχο της ουτοπίας, τον Αριστοφάνη. Μοτίβα ανολοκλήρωτα ουτοπίας υπάρχουν στα πρώτα σωζόμενα έργα του. Στο πρώτο από αυτά, στους «Αχαρνείς», ο αγχωμένος από τον πολεμικό αποκλεισμό αθηναίος πολίτης ήρωάς του επιχειρεί την πρώτη ουτοπική πράξη. Συνάπτει ξεχωριστή, ατομική, προσωπική συνθήκη ειρήνης με τον εχθρό! Και υλοποιεί τους όρους της. Εγκαθιδρύει κράτος ελεύθερης διακίνησης προσώπων και προϊόντων στην αυλή του σπιτιού του καθιστώντας την Κοινή Αγορά. Δέχεται και εισάγει προϊόντα από πάσαν γην και εξάγει αθηναϊκά προϊόντα προς πάσαν γην. Ετσι από την εχθρική Θήβα που διαχειρίζεται τα προϊόντα της λίμνης Κωπαΐδας εισάγει χέλια, ένα γευστικό και σπάνιο (άρα και ακριβό στην Αθήνα) φαγητό, που ο πόλεμος το είχε στερήσει από τους μερακλήδες και παραλήδες. Οι Θηβαίοι, βέβαια, εξάγουν χέλια που τους περισσεύουν (έτσι δεν ορίζουν οι νόμοι της αγοράς;) αλλά εκμεταλλεύονται και την ανάγκη των εχόντων σπάνιν του μεζέ. Επειδή λόγω πολέμου το χρήμα σπανίζει αλλά και δεν είναι εύκολη η ανταλλαξιμότητα νομισμάτων ούτε υπήρχε εύκολα θεσμός για να ορίζει την ισοτιμία διαφορετικών νομισμάτων, οι ανταλλαγές γίνονταν είδος προς είδος. Ετσι, εδώ ο Αριστοφάνης τινάζει την οικονομική του ουτοπία στον αέρα, οι Αθηναίοι για να αγοράσουν χέλια έπρεπε να πληρώσουν με είδος που να το διέθεταν σε υπερεπάρκεια. Ως εκ τούτου πλήρωναν τα χέλια με τους περισσευάμενους στην πόλη χαφιέδες!

Η δεύτερη ουτοπική του προεγγραφή είναι στην κωμωδία «Ειρήνη» όπου έπειτα από αγώνα και τις γνωστές παλινδρομήσεις των αλληλοεπιβλεπόμενων κομμάτων ο λαός ενώνεται και κατορθώνει να απελευθερώσει τη φυλακισμένη σε σπήλαιο Ειρήνη, όπου την έχει καταδικάσει ο Πόλεμος. Η έλευσή της από την εξορία συνοδεύεται από δύο απαραίτητες θεραπαινίδες: την οπώρα και τη θεωρία, θα λέγαμε: τον Αρτο και τα Θεάματα!

Επειδή το «ονομαστί κωμωδείν», η κριτική, η σάτιρα και το ξεμπρόστιασμα των πολιτικών προσώπων ενοχλούσε τους διαχειριστές της εξουσίας, ο «δημοκρατικός» ηγέτης Κλέων, ανάστημα πολιτικό και διάδοχος του Περικλή, απαγόρευσε την αναφορά ονομαστικά και την κριτική πολιτικού προσωπικού, ο Αριστοφάνης έγραψε τις μεγάλες, πρώτες στην ιστορία, ουτοπίες.

Στη «Λυσιστράτη» οι απομονωμένες στον γυναικωνίτη, στερημένες κάθε δικαιώματος συμμετοχής στα κοινά γυναίκες, επαναστατούν με μοναδικό όπλο το μόνο το οποίο διαθέτουν και διαχειρίζονται, τη συνουσία. Το επιχείρημά του είναι διττό. Στερούν από τους άνδρες-πολεμόχαρους πολεμιστές τον επιούσιον έρωτα και συνάμα διαμαρτύρονται διότι το εξαίσιο κέρδος της συνεύρεσης, τα παιδιά τους, γίνονται θυσία στον πολεμικό Μολώχ. Αλλά ο Αριστοφάνης διευρύνει την εξέγερσή τους. Απαλλοτριώνουν το Δημόσιο Ταμείο στερώντας την πολεμική μηχανή από τα εργαλεία θανάτου και εισάγουν στην πόλη τη λογική της γυναικείας διαχείρισης των αναγκών του οίκου. Πρώτες αυτές, πριν από τον Κάρολο Μαρξ, μοιράζουν τα αγαθά στους πολίτες, όχι ανάλογα με την προσφορά του καθενός (πολλά το αφεντικό, λίγα ο εργάτης) αλλά κατά την ανάγκη του καθενός (όπως η μητέρα δίνει στο ασθενικό παιδί την καλύτερη μερίδα και στο γερό τις φτερούγες του κοτόπουλου!).

Στους «Ορνιθες» ο Αριστοφάνης απογειώνεται και προτείνει μια ουτοπική κοινωνία μεταξύ ουρανού και γης. Συμμαχώντας οι εξεγερμένοι άνθρωποι με τα πουλιά χτίζουν μια πολιτεία στον αέρα, στα νέφη και ελέγχουν μέσω διοδίων την επικοινωνία ανθρώπων και θεών. Οι θεοί στερημένοι τις θυσίες ζητούν συμβιβασμό και οι άνθρωποι οργανώνουν ένα Νέο Κράτος (έξοχε, Αριστοφάνη, υπονομευτή των πάντων) με τα ίδια γνωρίσματα με το παλαιό. Η Νέα Πολιτεία κατακλύζεται από πολεοδόμους, νομοθέτες, χαφιέδες, εργολάβους, ποιητές εμβατηρίων και πορνίδια!

Στις «Εκκλησιάζουσες» οι γυναίκες εκμεταλλεύονται την πολιτική νωχέλεια των ανδρών, που έχουν ευτελίσει τους θεμελιώδεις θεσμούς της άμεσης δημοκρατίας, ιδιαίτερα την Εκκλησία του Δήμου και τη Βουλή, και μεταμφιεσμένες σε άνδρες κάνουν κατάληψη της εξουσίας, νομοθετούν και αλλάζουν τον άξονα των θεμελιωδών θεσμών. Ιδρύουν μια νέα πολιτεία πλήρους ισότητας, ισονομίας, ελευθερίας ιδεών, ηθών και ερωτικής συμπεριφοράς, αποκαλύπτουν τα σκάνδαλα της ανδροκρατικής διακυβέρνησης (νοθεία προϊόντων, κερδοσκοπία, φοροδιαφυγή, διαπλοκή, διπλωματικοί συμβιβασμοί, καλπονοθεία και παραποίηση του νομίσματος). Βέβαια το σατιρικό δαιμόνιο του ποιητή δεν μπορεί να σταθμεύσει στην απόλαυση της ουτοπικής ψευδαίσθησης. Ετσι η ερωτική κοινοκτημοσύνη (ο θαυμάσιος Μίνως Βολανάκης την ονόμασε κοινομουνισμό!) έφτασε στην αφύσικη λογικότητα, όταν τρεις γριές γκιόσες διεκδικούν ένα αγόρι εφαρμόζοντας τη νομοθεσία που όριζε για να κοιμηθεί ένας νέος με το κορίτσι του πρέπει να ικανοποιήσει πρώτα μια γριά. Και το αντίθετο, μια νέα για να χαρεί το αγόρι της πρέπει να κοιμηθεί μ’ ένα γέρο! Τα αφύσικα παρεπόμενα μιας λογικής κατασκευής.

Στον «Πλούτο» ο Αριστοφάνης κάνει θέμα του την αιώνια όλων των λαών διαπίστωση πως ο Πλούτος είναι τυφλός και δεν μοιράζει κατά τις ανάγκες τα αγαθά του. Ετσι τον πάνε στον γιατρό, στην Επίδαυρο, στο Ασκληπιείο, γίνεται ανοιχτομάτης και μοιράζει δίκαια την οικονομική ευχέρεια. Στην αντιπαράθεση όμως των διψασμένων για αγαθά μεταπολεμικών Αθηναίων με την Πενία (όχι τη Φτώχεια, τη Λιτότητα!) ο Αριστοφάνης αφήνει ένα παράθυρο για να υπονομεύσει την άπληστη αναζήτηση πλούτου που φτάνει τους λαούς εκεί που ξέρουμε, τόσο ώστε να θεωρούμε τη λιτότητα πανώλη.