Κούνδουρος, Κωχ, Θεοδωράκης

«Σιγά σιγά μυθιστορίζεσαι», λέει ένας στίχος της σπουδαίας Κικής Δημουλά. Και χαίρεται κανείς να παρίσταται μαζί με τον σκηνοθέτη και δημοσιογράφο Αντώνη Μποσκοϊτη σε μια σύναξη ανθρώπων που, δημιουργικοί πάντα, ζούνε τον ίδιο τους τον μύθο. Οπως θα ισχυριζόταν κανείς ότι συμβαίνει με τον Μίκη Θεοδωράκη, τον Νίκο Κούνδουρο και την Μαριζα Κωχ. Τι να συμβαίνει άραγε σήμερα που – 31 χρόνια μετά, το 2046 – θα το αναπολεί κανείς με την ίδια συγκίνηση;

Κοιτάζω αυτή την ιστορικής σημασίας φωτογραφία από τον χειμώνα του 1984, ακριβώς τριάντα ένα χρόνια πίσω. Είναι η πρώτη συνάντηση του σκηνοθέτη Νίκου Κούνδουρου με τον συνθέτη Μίκη Θεοδωράκη στο σπίτι της ερμηνεύτριας Μαρίζας Κωχ επί της οδού Φράττι στου Φιλοπάππου. Πρώτη συνάντησή τους από τα χρόνια της εξορίας στο Παρίσι και μετά, εφόσον είχαν προηγηθεί στην καρδιά της Μεταπολίτευσης τα «Τραγούδια της φωτιάς», το ντοκιμαντέρ του Κούνδουρου με επικεφαλής τον Μίκη Θεοδωράκη. Οσο κι αν φαίνεται περίεργο, δεν είχαν καταφέρει να μιλήσουν πολύ οι δυο τους σε εκείνα τα γυρίσματα. Ο μεν Θεοδωράκης είχε να διευθύνει τους μεγαλύτερους τραγουδιστές μπροστά στο παλλόμενο κοινό της εποχής, ο δε Κούνδουρος την πλειάδα των οπερατέρ συνεργατών του που κινηματογραφούσαν τους πάντες και τα πάντα, φτιάχνοντας την «εθνική κιβωτό», όπως θα χαρακτήριζε χρόνια μετά το μοναδικό κουνδουρικό ντοκιμαντέρ ο Κώστας Γεωργουσόπουλος. Πίσω στα 1984, λοιπόν, με τον Κούνδουρο να έχει κάνει σπίτι του το σπίτι της Κωχ, ένα όμορφο ψηλοτάβανο νεοκλασικό που κάποτε ήταν κατοικία και του Αντώνη Τρίτση. Την ίδια περίοδο εκεί συνήθιζαν να στήνονται τραπεζώματα που κρατούσαν από το μεσημέρι ώς το βράδυ με την παρουσία, μεταξύ άλλων, της Φλέρυς Νταντωνάκη, του μπαρμπα-Μαθιού Μπαλαμπάνη του τουμπελεκίστα, του μαέστρου Τάσου Καρακατσάνη, του βυζαντινολόγου Γιάννη Κουκουλέ και της Τζένιας Καββαδία. Τον βόλευε πολύ τον Κούνδουρο η διαμονή στο σπίτι, εφόσον τότε έφτιαχνε και το δικό του εξοχικό στο νησί της Αίγινας. Σηκωνόταν νωρίς, κατέβαινε στον Πειραιά, έπαιρνε το πλοίο της γραμμής, επέβλεπε τις κατασκευές και το απόγευμα επέστρεφε, μέχρι το επόμενο πρωί που θα γινόταν η ίδια διαδικασία. Μια μέρα που άργησε και έχασε το πλοίο, γύρισε νωρίς το μεσημέρι στης Κωχ. «Πεθύμησα τον Μίκη», της είπε, «θέλω να τον δω ύστερα από χρόνια και να μιλήσουμε». Κι αμέσως μετά: «Τι έχεις μαγειρέψει;». «Φασολάδα» απάντησε η Μαρίζα. «Πάρ’ τον τηλέφωνο!». Μέχρι να γίνει εκείνο το τηλεφώνημα στον Μίκη, ο Κούνδουρος άδραξε την ευκαιρία, έβγαλε από την τσέπη του μια ρέγγα τυλιγμένη σε χαρτί και την έψησε έξω στον δρόμο, χαρίζοντας ένα μοναδικό, σπάνιο θέαμα στους περαστικούς. Το τηλεφώνημα γίνεται, βγαίνει ο Μίκης, δέχεται την πρόσκληση της Μαρίζας, λέγοντας όμως: «Θα είμαι εκεί μόνο αν δεν έχετε ελιές στο τραπέζι». Τι παράξενο! Ο Θεοδωράκης αντιπαθεί την ελιά, το κατεξοχήν λαϊκό είδος βρώσης! Σύντομα, ωστόσο, η παρέα θα μάθαινε πως ο συνθέτης ταράζεται ακόμη και στη θέα της ελιάς, αφού μέσα στα κρατητήρια της Μπουμπουλίνας όπου τον τραβολογούσε η χούντα υπήρχαν μαύρες κατσαρίδες που έμοιαζαν με ζωντανές κινούμενες ελιές! Κανονικό ψυχικό τραύμα, η ευαισθησία ενός ογκόλιθου στο αποκορύφωμά της! Ηρθε ο Μίκης στο τραπέζι, παρών ήταν και ο ηθοποιός – στιχουργός Ηλίας Τσέχος, που τότε κάνανε στενή παρέα με τη Μαρίζα, και ξεκίνησε ένας διάλογος μεταξύ των δύο ανδρών ο οποίος θα μπορούσε σήμερα να αποτελέσει υλικό για ολόκληρο βιβλίο. Ιστορίες με τη Μελίνα Μερκούρη, τη Μαρία Φαραντούρη, τον Οδυσσέα Ελύτη, τον Χριστοδούλου τον Δημήτρη, τον Μάνο Χατζιδάκι, την Ελένη Καραΐνδρου, τον Βασίλη Βασιλικό, τον Ζυλ Ντασσέν και τον Κώστα Γαβρά, νοσταλγία και αγωνία για μια Ελλάδα που υπέφερε και μεταλλασσόταν μέρα με τη μέρα μέσα στο γύψο των συνταγματαρχών. Αναμενόμενο όταν δύο άνθρωποι σαν τον Κούνδουρο και τον Θεοδωράκη κάθονται στο ίδιο τραπέζι με κόσμο γύρω τους. Είναι σίγουρο πως θα μονομαχήσουν με θύμησες και ιστορίες από τον έντονο βίο τους. Κι όλοι οι άλλοι, οι ομοτράπεζοι, «τουμπεκί». Οταν τελείωσε το γεύμα, η Κωχ έψησε ελληνικά καφεδάκια που τα ήπιαν εκείνη με τον Μίκη τελικά, μια και ο Κούνδουρος ουδέποτε υπήρξε μεγάλος φαν του καφέ, αλλά ούτε και του καπνίσματος. Ο Μίκης αντίθετα άναψε ένα από τα πούρα του και έπεσε σε βαθιά περισυλλογή.

Πριν από μερικά χρόνια που ξανακοίταξα αυτή τη φωτογραφία μαζί με τον Κούνδουρο, τον ρώτησα τι να σκεφτόταν άραγε ο Θεοδωράκης τη στιγμή εκείνη. «Του είχε καρφωθεί ένας στίχος του Μανόλη Αναγνωστάκη» ήταν η απάντησή του για να προσθέσει αμέσως μετά το εξής καταπληκτικό: «Στην πραγματικότητα, νεαρέ, για να μαθαίνεις κι εσύ, ο Μίκης αναρωτιόταν γιατί τα κάναμε όλα αυτά, για ποιον δώσαμε το αίμα μας τόσες δεκαετίες, αυτός με τις νότες του κι εγώ με τα χιλιόμετρα του φιλμ». Σταμάτησε να μιλάει ο Κούνδουρος, σαν να κόμπιασε που λένε, έπειτα με κοίταξε κατάματα και είπε: «Αξιζαν όλα αυτά λες;». Ομολογώ πως με αιφνιδίασε και δεν είχα τι ακριβώς να του απαντήσω. Εκ των υστέρων λέω πως άξιζαν οπωσδήποτε όλα αυτά, όχι μόνο για κάθε ευσυνείδητο φιλότεχνο, αλλά και για κάθε άνθρωπο που ασχολείται εξίσου ευσυνείδητα με την πολιτιστική ιστορία αυτού του τόπου.

Από το 2001 μέχρι την οριστική μετακόμιση της Κωχ από το νεοκλασικό της Φράττι, βρεθήκαμε αμέτρητες φορές και συμφάγαμε με τον Κούνδουρο, δυστυχώς χωρίς τον Μίκη Θεοδωράκη στην παρέα μας. Θα θυμάμαι πάντα τον χώρο αυτόν, γιατί εκεί μέσα γυρίστηκε ολόκληρο σχεδόν το ντοκιμαντέρ της Φλέρυς Νταντωνάκη. Κυρίως θα θυμάμαι τον Κούνδουρο να φτιάχνει απίστευτες καρμπονάρες, σπάζοντας αβγά ολόκληρα μέσα στα μακαρόνια που έβραζαν, αλλά και γλυκά του κουταλιού, τα οποία ο ίδιος ποτέ δεν έτρωγε. Τα φύλαγε μέσα σε μεγάλα βάζα μόνο, στο δικό του σπίτι, προσφέροντάς τα δώρο σε όποιον έκανε κέφι να χτυπήσει την πόρτα του.