Ερωτικό τυπολόγιο

Ποιος ηλίθιος, σκέφτομαι συχνά, βαρύγδουπος αρχαίος ή σύγχρονος θεωρητικός κόλλησε τη ρετσινιά πως ο τραγικός Ευριπίδης ήταν μισογύνης; Φοβάμαι πως άνθρωποι χωρίς χιούμορ που διαβάζουν χωρίς να μελετούν (αν ξέρατε πόσοι διαβάζουν χωρίς να μελετούν) πήραν τοις μετρητοίς όσα καταλογίζει στον μεγάλο αιρετικό δραματουργό ο Αριστοφάνης, ιδιαίτερα στις «Θεσμοφοριάζουσες». Αν ήταν έτσι τα πράγματα και οικοδομούσαμε θεωρίες λογοτεχνίας ή θεάτρου αλλά και πολιτικής, θα είχαμε μόνη πηγή τους σατιρικούς και τους γελοιογράφους. Οι σατιρικοί και οι γελοιογράφοι κάνουν θαυμάσια τη δουλειά τους, αλλά η οπτική από την οποία κοιτάζουν τα κείμενα, τα ήθη και τις ιδέες είναι άλλου ποιού και έχουν άλλο σκοπό. Αλίμονο αν παίρναμε ως κριτήριο για να αξιολογήσουμε τον Σικελιανό την πλάκα που κάνει σε βάρος του ο Ψαθάς σε σατιρικό του μονόπρακτο. Ποιος αξιολόγησε τη φιλοσοφία και την παιδαγωγική πρακτική του Σωκράτη, που ακόμη και στις μέρες μας έως την Ασία και την Αφρική επηρεάζει και οριοθετεί την ηθική και την παιδεία, στηριζόμενος στην άγρια σάτιρα του Αριστοφάνη στις «Νεφέλες»;

Συνεχίζοντας την προηγούμενη επιφυλλίδα μου για τον έρωτα όπως τον αντιμετώπισαν Αισχύλος και Σοφοκλής, τονίζω εκ των προτέρων πως ο Ευριπίδης υπήρξε ο μεγάλος ερωτικός του τραγικού είδους.

Από το πρώτο σωζόμενο έργο του που η παράδοση το ενέτασσε στα σατυρικά δράματα παρά το γεγονός ότι δεν είχε χορό σατύρων, την «Αλκηστη», ο νεαρός ακόμη ποιητής αντιπαραθέτει δυο ερωτικά μοτίβα που έκτοτε θα στοιχειώσουν το παγκόσμιο θέατρο, για να μην πω τρία. Εν πρώτοις, είναι το μοτίβο της ερωτικής κραιπάλης, του ενστικτώδους ερωτικού ξεσπάσματος που φέρει στην τραγωδία ο Ηρακλής, πασίγνωστη στο αρχαίο θέατρο φιγούρα άκρατου ερωτισμού, ασέλγειας, αδηφαγίας, παραφοράς και συναισθηματικών εκρήξεων.

Στην «Αλκηστη» φιλοξενείται στο σπιτικό του Αδμήτου και της Αλκηστης ενώ αγνοεί πως η σύζυγος του οικοδεσπότη έχει πεθάνει και πριν ταφεί το σκήνωμά της εκτίθεται στο αίθριο του παλατιού. Στον ξενώνα ο Ηρακλής τρώει μέχρι σκασμού, πίνει τον αγλέορα και στο τσακίρ κέφι κυνηγάει τις δούλες που του σερβίρουν, οι οποίες συνάμα στα άλλα διαμερίσματα του σπιτιού κλαίνε την καλή τους κυρά. Οταν ο έκδοτος στις ηδονές ημίθεος τολμάει να βάλει χέρι σε μια δούλα, εκείνη πάνω στην αμφίθυμη διάθεσή της τον πληροφορεί πως στο σπίτι έχουν και ξενυχτούν νεκρή. Αστραπιαία η λίμπιντο του Ηρακλή καταρρέει, θυμώνει και ντρέπεται που εκτέθηκε και κατεβαίνει στον Αδη και φέρνει στον Απάνω Κόσμο τη νεκρή.

Από την άλλη, στο κυρίως θέμα του αμφιλεγόμενου σατυρικού – τραγικού δράματος ο μεν σύζυγος Αδμητος που έχει πάρει χρησμό ότι θα πεθάνει εκτός αν βρεθεί συγγενικό του πρόσωπο να εκδημήσει στη θέση του, όταν βρίσκεται μπροστά στην άρνηση του υπερήλικα πατέρα του να δεχτεί να πεθάνει αντ’ αυτού, δέχεται (τραβάτε με κι ας κλαίω) να πάρει τη θέση του στον τάφο η γυναίκα του Αλκηστη, η οποία θυσιάζει νιάτα, έρωτα, ευτυχία και παιδί για να ζήσει ο δειλός και νάρκισσος σύζυγός της. Το μόνο που υπόσχεται ο ερίφης είναι ότι δεν θα ξανανυμφευτεί. Οταν όμως ο Ηρακλής φέρνει στο παλάτι μια πεπλοφορούσα γυναίκα (χωρίς να αναφέρει πως είναι η αναστημένη Αλκηστη), γυαλίζει το μάτι του!

Αυτές τις τρεις περιγραφές ερωτικής διάθεσης στο πρώτο δράμα του Ευριπίδη θα τις συναντήσουμε σε όλα τα έργα του χωρίς πουθενά να υπάρχει ούτε μία αρνητική νύξη απαξίωσης της γυναίκας ως ερωτικού υποκειμένου.

Δεν θα επιμείνω πολύ στον τρόπο που «ο μισογύνης» Ευριπίδης καταγράφει τη συζυγική αφοσίωση που απωθεί κάθε πειρασμό, έστω κι αν κινδυνεύει ακόμη και η ζωή μιας γυναίκας. Πόσο μισογύνης είναι ένας ποιητής που απαλλάσσει ένα μυθικό πρόσωπο το οποίο η παράδοση η λογοτεχνική το ταύτισε με την ερωτική βουλιμία, την απιστία κ.τ.λ. όπως η Ελένη και αφηγείται μια παραμελημένη εκδοχή της ιστορίας της που την φέρει να μην έχει πάει ποτέ στην Τροία, παρά το «πουκάμισό» της περιβάλλοντας μια νεφέλη, ενώ φυγάδα στην Αίγυπτο για να αποφύγει τις ερωτικές βλέψεις του αιγύπτιου μονάρχη ζει, αναζητώντας άσυλο σε ιερό τέμενος, ώσπου να ενωθεί με τον επιστρέφοντα από τα τρωικά Μενέλαο, έχοντας τιμήσει… το στεφάνι της.   

Από την άλλη, η Ανδρομάχη, χήρα του Εκτορα, λάφυρο πολέμου και νέα σύζυγος του Νεοπτόλεμου, γιου του Αχιλλέα που σκότωσε τον Εκτορα και μητέρα του παιδιού του νέου της συζύγου, χωρίς να προδώσει τη μνήμη του Εκτορα, υποτάσσεται στη νέα της μοίρα και εκφωνεί τα πλέον συντηρητικά υπέρ της υποταγής της γυναίκας στον όποιο σύζυγο επιχειρήματα. Χωρίς καμιά ειρωνική διάθεση στην πρόθεση του δραματουργού.

Και η Ανδρομάχη αυτή της ομώνυμης τραγωδίας του Ευριπίδη δεν αντιφάσκει ως ήθος καθόλου με την Ανδρομάχη των «Τρωάδων» του που θρηνεί την απώλεια του Εκτορα και κληρωμένη μετά την καταστροφή σύζυγος του Νεοπτόλεμου βλέπει να σφαγιάζεται το παιδί της για να αποτραπεί κάθε κληρονομική διεκδίκηση της δυναστείας στο μέλλον.

Οσον αφορά την Ελένη των «Τρωάδων» που επιχειρηματολογεί αντιγράφοντας το σκεπτικό τού «Ελένης εγκώμιον» του σοφιστή Γοργία, είναι το αιώνια επιθετικό θήλυ που γοητεύει εχθρούς και φίλους έχοντας ως σαγήνη (σαγήνη = το δίχτυ του ψαρά) την προσδοκία στον άντρα μιας αλησμόνητης ολονυχτίας. Κακό; Δεν νομίζω!   

Ας δούμε τώρα δύο τελείως αντίθετα ερωτικά γυναικεία πορτρέτα. Τη Μήδεια και τη Φαίδρα. Η Μήδεια είναι καυκάσια πριγκίπισσα. Είναι αυτή που ο Παλαμάς αναφέρει ως λατρεμένη Ανατολή. Ερωτεύεται έναν τολμητία αργοναύτη, τον Ιάσονα, που φτάνει στη χώρα της με σκοπό να κλέψει το ιερό σύμβολό της. Του δίνεται, τον βοηθάει να πραγματοποιήσει την αρπαγή και την ιεροσυλία, δραπετεύει μαζί του κι όταν ο πατέρας της την καταδιώκει στο πέλαγο, κομματιάζει τον όμηρο μικρό της αδερφό, τον σπέρνει στη θάλασσα για να καθυστερήσει ο πατέρας που περιμαζεύει τις σάρκες του παιδιού του. Φτάνουν στο Πήλιο, σκοτώνει τις θυγατέρες του Πελία, εξορίζονται και περιφέρονται ανέστιοι στην Κόρινθο με τα δυο τους παιδιά. Και τότε ο γόης αργοναύτης και άκρως έλληνας ορθολογιστής ερωτεύεται την κόρη του κορίνθιου βασιλιά, χωρίζει την ερωτευμένη Μήδεια και επιχειρηματολογεί ασύστολα ότι έτσι εξασφαλίζει στα παιδιά τους καλή ζωή σε βασιλικά δώματα.

Ε! Τι να κάνουμε, οι έρωτες κρυώνουν και άλλες ερωτικές χύτρες προετοιμάζουν τη γαμήλια τούρτα και άλλα κρεβάτια αναμένουν τις νέες περιπτύξεις.

Εχω κι άλλες φορές υποστηρίξει πως η παιδοκτονία της εγκαταλειμμένης γυναίκας δεν θα πρέπει να ταυτίζεται με τις περιπτώσεις παιδοκτόνων, π.χ. του Αιγάλεω κ.τ.λ.

Η προδομένη, επιτρέψτε μου, μήτρα, ο ερωτευμένος κόλπος αρνείται μετανιωμένος για το δόσιμό του, εξεγείρεται και προβαίνει σε μια εκτρωτική πράξη, επιστρέφοντας το σπέρμα του «κλέφτη της αγάπης» στην ανυπαρξία.

Η άλλη ερωτευμένη γυναίκα, η Φαίδρα, χωρίς να μπορεί να ελέγξει, όπως κάθε βαθιά ερωτευμένος το πάθος της για τον πρόγονό της, γιο της αμαζόνας Ιππολύτης, Ιππόλυτο και γιο του συζύγου της Θησέα, εκλιπαρεί τον έρωτά του. Εκείνος ταγμένος, όπως η βιασμένη αμαζόνα μητέρα του, στην παρθενία την αποκρούει, με αποτέλεσμα να οδηγήσει την ταπεινωμένη θηλυκή της αξιοπρέπεια στην αυτοκτονία που για να εκδικηθεί την άρνηση συνοδεύεται από μια συκοφαντική επιστολή ότι ο πρόγονός της την ενόχλησε ερωτικά!

Μισογυνικά όλα αυτά; Ή μια εκπλήσσουσα γνώση της γυναικείας ερωτικής ψυχοδομής.

Στο επόμενο ο μισογυνισμός του Αριστοφάνη!!