Πατροκτονία και κληρονομία

Ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε πει προς το τέλος της ζωής του: «Το ΠΑΣΟΚ δεν κληρονομείται». Σε ποιον βαθμό όμως ο ίδιος είχε κληρονομήσει τη μεγάλη Ενωση Κέντρου και τον σύντομο εκλογικό της θρίαμβο που κορύφωσε την ταραχώδη, πολυκύμαντη και αντιφατική πορεία τού πατέρα του μόνο η Ιστορία θα μας το πει ίσως κάποτε.

Οπως όλοι όσοι διαθέτουν πρόθυμα ακροατήρια, ο Ανδρέας από καιρού εις καιρόν επαναλαμβανόταν. Συνήθιζε, κάθε φορά που πλησιάζαμε σε εκλογές, σε στενό και εχέμυθο κύκλο συνομιλητών να ακούει με προσοχή τις προβλέψεις αποτελεσμάτων που κάνανε οι άλλοι. Ο ίδιος, έχοντας πλήρη συνείδηση της ευθύνης που είχε επωμισθεί και των αποτελεσμάτων που θα μπορούσε να έχει μια απερισκεψία του, απέφευγε συστηματικά να διακινδυνεύσει προγνωστικά. Συνήθιζε όμως να λέει κοιτάζοντάς με χαμογελαστά: «Ας πάρουμε την πρόβλεψη του Θόδωρου και να την πολλαπλασιάσουμε επί τρία. Το 1974 είχε προβλέψει 5%». Πράγματι, το βράδυ εκείνο των εκλογών είχα φύγει αργά από την Ελευσίνα και ανεβαίνοντας τη σκάλα για τα γραφεία του ΠΑΣΟΚ συνάντησα τον Παπανδρέου που έφευγε. Με ρώτησε «πώς σου φάνηκε το αποτέλεσμα, Θόδωρε;» και του απάντησα με απροσποίητη χαρά: «Καταπληκτικό, κύριε πρόεδρε, μεγάλη επιτυχία!». «Γιατί, τι περίμενες;». «Γύρω στο 5%» του απάντησα εγώ προκαλώντας γενική θυμηδία στην ακολουθία του.

Προερχόμενος από την κομμουνιστική Αριστερά και παίρνοντας τοις μετρητοίς το περιεχόμενο του υπερβατικού και ακραίου πολιτικού μας λόγου, κρατούσα μικρό καλάθι. Το ΠΑΣΟΚ το έβλεπα σαν κάτι ανάλογο του Ενιαίου Σοσιαλιστικού Κόμματος (PSU) που είχε δημιουργήσει στη Γαλλία ο Μισέλ Ροκάρ. Το περιβάλλον του Παπανδρέου λειτουργούσε με όρους αναφοράς στην παντοδύναμη Ενωση Κέντρου και την εκλογική της επιρροή. Δυστυχώς, όμως, ένα σημαντικό μέρος απ’ αυτούς τους πολίτες είχε ψηφίσει τη Νέα Δημοκρατία εκβιαζόμενο από το δίλημμα «ο Καραμανλής ή τα τανκς;» και οι υπόλοιποι είχαν προτιμήσει τον άχρουν, άοσμον και άγευστον αλλά καθησυχαστικό Γεώργιο Μαύρο από τον ελκυστικό μεν αλλά ανησυχητικό Ανδρέα.

Στο ερώτημα λοιπόν αν είχε κληρονομήσει ή όχι ο Ανδρέας τον Γεώργιο Παπανδρέου, η απάντηση είναι και ναι και όχι. Οπωσδήποτε για μερικούς το όνομα λειτούργησε ως εγγύηση κάποιου είδους συνέπειας και συνέχειας. Για άλλους, η μαρξιστική ορολογία και οι ριζοσπαστικές εξαγγελίες, ακόμα και ο τίτλος του νέου κόμματος που είχε ιδρύσει ο Ανδρέας μετά την επιστροφή του από το εξωτερικό, δημιουργούσαν έντονες επιφυλάξεις.

Χωρίς να υπάρχουν αποδείξεις, είχε διαδοθεί από «έγκυρες» πηγές ότι ο Γεώργιος Μαύρος είχε προτείνει στον Ανδρέα την ηγεσία μιας Ενιαίας Ενωσης Κέντρου. Οι ίδιες πηγές βεβαίωναν ότι ο Ανδρέας προτίμησε να διατηρήσει την ελευθερία του αυτοκαθορισμού του και την καθαρότητα των ιδεολογικών του προσανατολισμών, βάζοντας σε δεύτερη μοίρα την εκλογική επιρροή. Αν υπήρξε λοιπόν «αποδοχή κληρονομίας», αυτή δεν έγινε χωρίς όρους και προϋποθέσεις.

Στο μεγάλο ΠΑΣΟΚ του 1981 με την προοπτική εξουσίας χωρούσαν οι πάντες. Και οι παλιοί κομμουνιστές σαν κι εμένα, και παλιοί κεντρώοι όπως η πλειοψηφία, και όσοι είχαν για τον έναν ή τον άλλον λόγο αποξενωθεί και απομονωθεί από την πολιτική δράση τα χρόνια της δικτατορίας, και οι νεαροί αγωνιστές της Αντίστασης στα χρόνια της χούντας, και λαμόγια, κομπιναδόροι που έβλεπαν για πρώτη φορά να τους προσφέρεται μια εναλλακτική πρόσβαση προς τα αξιώματα και τη νομή της εξουσίας.

Μπολιάζοντας το γερασμένο δέντρο της Ενωσης Κέντρου με τις μαρξιστικές ιδέες, τροτσκιστικού κυρίως τύπου, που κουβαλούσε από το πανεπιστήμιο και προσθέτοντας στο στελεχιακό δυναμικό του νέου κόμματος εκατοντάδες μεσαία και ανώτερα στελέχη που προέρχονταν απ τα πάλαι ποτέ ΕΑΜ, ΚΚΕ και ΕΔΑ, ο Ανδρέας διαμόρφωσε ένα πολύχρωμο κόμμα. Ενα ελαφρώς αλλοπρόσαλλο, αλλά ζωντανό και δημιουργικό συνονθύλευμα ανθρώπων και ιδεών που άλλαξε τη μορφή του τόπου επί το καλύτερο.

Μετά την εκλογική νίκη του 1981, οι αριστερές ιδέες και κατευθύνσεις αμβλύνθηκαν κάτω από την ισχυρή πίεση της πραγματικότητας, που έπαιρνε κυρίως δύο μορφές:

– Η αδράνεια των κοινωνικών δομών στη χώρα αυτή, όπου ο μικροαστικός συντηρητισμός συνοδεύεται συνηθέστατα από τον συναισθηματικό παραλογισμό και την εμπρηστική ακραία φρασεολογία.

– Ισχυρή πίεση, όμως, ασκούσε και η εξωτερική πραγματικότητα με τις αναγκαιότητες που επέβαλε η προσαρμογή προς τις απαιτήσεις της ευρωπαϊκής ενοποίησης σε μια εποχή που, αν εξαιρέσει κανείς τη Γαλλία, όλες οι μεγάλες χώρες στρέφονταν αποφασιστικά προς τον θατσερισμό και τις νεοφιλελεύθερες ιδεολογίες. Ανάλογη κατάσταση δημιουργούσε και η αμείλικτη αποικιακού τύπου πίεση που ασκούσαν στα όρια της διπλωματικής απρέπειας οι Αμερικανοί, μέχρις ότου εκλεγεί ο Κλίντον.

Η ζωή αυτής της μεγάλης πολιτικής φυσιογνωμίας που ήταν ο Ανδρέας Παπανδρέου συνοδεύτηκε στο τέλος της από τις χαλεπές ημέρες του σκανδάλου Κοσκωτά και της προσωπικής του, ταραχώδους συναισθηματικής αναζήτησης, ενώ η υγεία του συνεχώς χειροτέρευε. Ηρθε η στιγμή που και εγώ και άλλοι αναγκαστήκαμε να ζητήσουμε την απομάκρυνσή του από την πρωθυπουργία. Είχαμε όλοι ένα χαρακτηριστικό: ήμασταν πνευματικά παιδιά, δημιουργήματα του Ανδρέα Παπανδρέου και του πολιτικού χώρου που αυτός είχε διαμορφώσει και που χωρίς αυτόν δεν θα υπήρχε, τουλάχιστον με τη μορφή που είχε πάρει.

Μερικοί μας κατηγόρησαν τότε για πατροκτονία. Ολοι αυτοί δεν εγνώριζαν τον συναισθηματικό μας κόσμο, την τρυφερότητα και την αγάπη που έπρεπε να αντιπαραθέσουμε στο συμφέρον της πολιτικής παράταξης και της χώρας που είχαμε ταχθεί να υπηρετήσουμε. Κυρίως όμως δεν εγνώριζαν με πόση τρυφερότητα και αγάπη ο μεγάλος αυτός πατροκτόνος είχε εξαφανίσει τη μνήμη του μεταρρυθμιστή πατέρα του και αντικαταστήσει το έργο και τις αρχές του με νέους στόχους και πολιτικά συνθήματα που χρωμάτισαν όλη την περίοδο της Μεταπολίτευσης.

Ασχετα αν υπάρχουν δεσμοί αίματος ή όχι και πέρα από τις ενδεχόμενες συγγένειες, η κληρονομία προς τους νεότερους και η πατροκτονία εις βάρος των πρεσβυτέρων, από την εποχή που ίσχυε, σ’ ένα νησάκι μερικά χιλιόμετρα από την Αθήνα, το «Κείων νόμιμον», είναι κανόνας της επιβίωσης και της προόδου των ανθρώπινων κοινωνιών.