Ο Κοκτό, η Γουόσινγκτον και άλλες αυθαίρετες μεταγραφές

Τα ελληνικά σταυρόλεξα βάζουν μια αθέμιτη δυσκολία στους λύτες όταν οι ζητούμενες λέξεις είναι ξένα ονόματα: πρέπει να μαντέψεις όχι μόνο τη σωστή απάντηση αλλά και τη γραφή που θέλει ο κατασκευαστής. Κοκτώ ή Κοκτό; Ωλστερ, Ολστερ ή Αλστερ; O ήρωας του Ζακ Τατί θα γραφεί άραγε Υλό ή Ιλό; Ακόμη χειρότερα όταν οι διαφορετικές γραφές έχουν και διαφορετική ποσότητα γραμμάτων, οπότε η σωστή απάντηση μπορεί να μην ταιριάζει στον αριθμό των τετραγωνιδίων. Σαίξπηρ ή Σέξπιρ; Γκαίτε ή Γκέτε; Σαντιάγκο ή Σαντιάγο; O κατασκευαστής παίρνει τη γραφή που τον βολεύει κάθε φορά. Πλήρης αναρχία.

Το παράδειγμα των σταυρολέξων αναδεικνύει μια πτυχή, ασφαλώς όχι τη σημαντικότερη, των πρακτικών προβλημάτων από την αυθαίρετη μεταγραφή ξένων ονομάτων. Μια άλλη, σοβαρότερη, έχει να κάνει με τους χάρτες. Οι ελληνικοί χάρτες είναι λιγότερο αξιόπιστοι από τους ξένους ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο: πρέπει να μεταγράφουν τοπωνύμια γραμμένα με λατινικούς χαρακτήρες και συχνά τα αποδίδουν λάθος λόγω άγνοιας της προφοράς τους.

Γενικά, οι μεταγραφές ονομάτων παράγουν χαώδη εικόνα. Διαβάζουμε Καίμπριτζ, Κέμπριτζ και Κέιμπριτζ, Γιοχάν(ν)εσμπουργκ και Τζοχάνεσμπεργκ, Γκαίτεμποργκ, Γκέτεμποργκ και Γετεμπόρι, Ουάσινγκτον αλλά και Γουόσινγκτον, Ουέλς αλλά και Γουέλς, Ντυσάμπ, Ντυσάν και Ντισάν. Η σύγχυση εξαιτίας του υποκειμενισμού του μεταγραφέα (π.χ. άλλοι ακούνε Κέμπριτζ και άλλοι Κέ-ι-μπριτζ, άλλοι Γκράχαμ και άλλοι Γκρέιαμ) και των ορίων της γλωσσομάθειας ολοκληρώθηκε με την ισοπεδωτική απλούστευση της ορθογραφίας. Εντάξει να γράφουμε Σέξπιρ αντί Σαίξπηρ. Αλλά είναι ποτέ δυνατόν να γράψουμε τον μεγάλο ποιητή Τζων (ή Τζον) Κητς «Τζον Κιτς»; Θα ήταν βλάσφημο και συνάμα κωμικό. Ο υπαρχηγός του Χίτλερ λεγόταν Rudolf Hess. Ο διοικητής του Αουσβιτς λεγόταν Rudolf Hoess και το επίθετό του προφέρεται διαφορετικά. Αλλά στη «μεταρρυθμισμένη» ελληνική ορθογραφία γίνονται και οι δύο Ρούντολφ Ες και είναι φυσικό να τους ταυτίσουν οι ανυποψίαστοι αναγνώστες.

Η προγενέστερη μέθοδος μεταγραφής, μολονότι όχι τέλεια, προξενούσε πολύ λιγότερες συγχύσεις και αμφιβολίες χάρη σε μια ισορροπία ανάμεσα στην εικόνα και την προφορά της λέξης. Τα διπλά σύμφωνα διατηρούνταν, το η και το ω απέδιδαν τους μακρούς φθόγγους, το γαλλικό u και το ομόηχό του γερμανικό ü αποδίδονταν με το (γενεαλογικά ταυτόσημο άλλωστε) ελληνικό ύψιλον, το γερμανικό ö ή oe ως αι (αρκετά αμήχανα, αλλά πάντως σταθερά) κ.λπ. Ετσι, μπορούσε κανείς σχετικά εύκολα να αναχθεί στην πρωτότυπη γραφή και συνήθως στη λίγο – πολύ σωστή προφορά. Μόνο το παχύ σ έμενε άπιαστο, τουλάχιστον για τους μη Σερραίους.

Τάσσομαι ανεπιφύλακτα υπέρ εκείνης της μεθόδου. Που θα μπορούσε να συμπληρωθεί με λίγα σημαδάκια πάνω από ένα ψηφίο ή ένα συμφωνικό σύμπλεγμα (μπ, ντ) για να δηλωθεί η διαφοροποίηση της προφοράς του (το έκανε παλιά το εγκυκλοπαιδικό λεξικό του Ελευθερουδάκη). Διαφορετικά, θα βγάζουμε όχι μόνο κιτσάτο τον Κητς, όχι μόνο ανύπαρκτο τον (Ραϋμόν) Κενώ, αλλά και ερμαφρόδιτους τον κάθε Υβ και την κάθε Ηβ (Εύα), κάνοντάς τους όλους Ιβ.