Το εγώ ως άλλος

Ο Κάρολος Μαρξ και ο Ερρίκος Ιψεν, οι δύο αυτοί βορειοευρωπαίοι γίγαντες του πνεύματος, ήταν περίπου συνομήλικοι. 1818-1883 ο πρώτος, 1828-1906 ο δεύτερος. Δεν θα με απασχολήσει σήμερα η παραλληλία της ζωής ή του έργου τους ούτε αν συναντήθηκαν ποτέ κυρίως στη Γερμανία, όπου και οι δύο αφιέρωσαν μεγάλο χρόνο εκθέτοντας τις ιδέες τους. Θα μείνω μόνο, και το θεωρώ άκρως επίκαιρο, στο θεμελιώδες του καθενός και έμμονο ιδεολογικό μοτίβο. Εκείνο που με ωθεί να το εξετάσω σε αντιπαράθεση είναι εκτός της συγχρονίας και η σκανδαλώδης διαχρονία του.

Σπεύδω πάντως από την αρχή να τονίσω πως η αναζήτηση άξονα βίου του αιώνα τους ήταν μια γενικότερη έμμονη ζήτηση φιλοσόφων, λογοτεχνών, επιστημόνων. Ο 19ος αιώνας ήταν ο αιώνας των -ισμών και η κολυμβήθρα πολλών νέων φιλοσοφικών και λογοτεχνικών και επιστημονικών τάσεων, σχολών, μεθόδων. Από τον ρομαντισμό στον μαρξισμό, από την ψυχολογία και την κοινωνιολογία, από την πολιτική οικονομία και την εγκληματολογία στις μη ευκλείδειες γεωμετρίες, στην εθνογραφία και τη λαογραφία και από την ψυχιατρική στη γενετική, στην κληρονομικότητα, στον νατουραλισμό, τον συμβολισμό, στη φωτογραφία και τις ακτίνες Χ. Να συνεχίσω;

Μέσα σ’ αυτόν τον πνευματικό κυκεώνα ο Μαρξ εισάγει τον όρο: αλλοτρίωση. Στην πρώτη αναγνωστική του προσέγγιση σημαίνει πως καθετί που είναι προϊόν της εργασίας ή και της φύσης και γίνεται αντικείμενο εμπορίας μέσα στο καπιταλιστικό σύστημα φορτίζεται και φορτώνεται με «αξία» κάθε φορά που ταξιδεύει στην αγορά. Ενα πεπόνι από τον σπόρο του εμπόρου στο χωράφι του αγρότη και από κει στο φορτηγό του εμπόρου έως ως φέτα στο εστιατόριο πολυτελείας, από Χ αρχική τιμή γίνεται «άλλο» αφού ως φέτα κοστίζει στον μεγαλοαστό καταναλωτή 30Χ. Από την αλλοτρίωση του προϊόντος περνάμε στην αλλοτρίωση του ανθρώπου που γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης και μέσο να εισπράξει την υπεραξία του μέσω της αλλοτρίωσής του ο τελικός εισπράκτορας έμπορος, βιομήχανος ή ιδιοκτήτης των εργαλείων.

Σήμερα πλέον κατανοούμε τραγικά την αλλοτριωτική διαδικασία μέσω και της ψευδούς συνείδησης που δεν είναι τίποτε άλλο από κάθε μορφής ιδεολογία. Η γνωστή γνωσιολογική θεωρία που δογματίζει πως ο άνθρωπος γεννιέται τάμπουλα ράζα, λευκό χαρτί, και πάνω του η κοινωνία, ως οικογένεια, γένος, παιδεία, ιστορία, ιδεολογήματα, εργασία κ.τ.λ., εγγράφει σε συνεχή παλίμψηστα τους κώδικές της, ηθικούς, νομικούς, οικονομικούς, πνευματικούς, δημιουργεί ένα ρούχο, ένα κοστούμι που σκεπάζει, καλύπτει, συγκαλύπτει, κρύβει και αλλοιώνει τη γυμνή ψυχή, την αθωότητα, το νήπιο, μεταποιώντας το σε κάτι άλλο από τον εαυτό του. Ο ιδιοφυής Οσκαρ Ουάιλντ έλεγε και πως «αν από τα χίλια πράγματα που λέω και σκέφτομαι ΕΝΑ μόνο ήταν πραγματικά δικό μου, θα ήμουν όντως μεγαλοφυής»!

Αυτές οι απανωτές εγγραφές στη μαγνητοταινία της ζωής μας παράγουν τον αλλοτριωμένο εαυτό μας που είναι ο αυθεντικός εαυτός μας όσο είναι η νύχτα μέρα. Οταν ακούς π.χ. την αυθεντική ρωμαίικη καυχησιολογία «ξέρεις, ρε, ποιος είμαι εγώ;», δεν μπορεί παρά να γελάς γιατί η απαρίθμηση των ιδιοτήτων, των προσόντων, των γνώσεων, των θεωριών και των πρακτικών του καυχησιολόγου δεν είναι παρά τα δάνεια, τα ψώνια, τα κλεψιμαία, τα αποκτήματα, τα δώρα και τα τυχάρπαστα που σώρευσαν ο βίος, η τύχη, η συγκυρία, οι στρατηγικές, οι τακτικές, οι εκδουλεύσεις, οι δουλείες, τα συμβόλαια και οι αρπαχτές μέσα στην τριβή και στους συμβιβασμούς, στους ανταγωνισμούς και στην άμιλλα, στις αντιπαραθέσεις, τις παγιδεύσεις και στα κυνήγια.

Ο Σαρτρ που έλεγε πως η Κόλασή μας είναι οι Αλλοι, ανεστραμμένο το αλλοτριωτικό μοντέλο του Μαρξ επανέφερε. Ακόμη και ο στίχος του δικού μας μαρξιστή Βάρναλη «Πού είσαι νιότη που ‘λεγες πως θα γινόμουν άλλος» δεν σημαίνει τίποτα λιγότερο ή περισσότερο παρά πως γινόμαστε κάτι διαφορετικό, άλλο, ξένο, από αυτό που θα θέλαμε ή από αυτό που η φύση μάς προίκισε να γίνουμε και η ζωή, η κοινωνία, η παιδεία και η ιστορία μάς υποχρέωσαν να το διαστρέψουμε, να το αλλοτριώσουμε.

Από τον Μαρξ έως τον «Ξένο» του Καμί και τη Γουίνι των «Ευτυχισμένων ημερών» του Μπέκετ ο δρόμος είναι γεμάτος με «μασκαράδες» μεταμφιεσμένους, θεατρίνους της ζωής που παίζουν ρόλους που κάποιοι άλλοι έγραψαν γι’ αυτούς και που υπακούουν σ’ έναν ορατό ή αόρατο σκηνοθέτη που κι αυτός διευθύνει μια ορχήστρα και μια παράσταση των οποίων την παρτιτούρα και το κείμενο έχει γράψει κάποιος ΑΛΛΟΣ.

Ας ξαναγυρίσουμε στην παραλληλία του Μαρξ και του Ιψεν. Ο μέγας Νορβηγός από το πρώτο του αριστούργημα, τον «Μπραντ», έως το τελευταίο, «Θα ξυπνήσουμε ανάμεσα στους νεκρούς», προσπαθεί να ξεγυμνώσει τους ήρωες και τους αντιήρωές του από τα ρούχα, τα επιθέματα της κοινωνικής σύμβασης, της ιδεολογίας, των ηθικών κωδίκων, των πολιτικών και των θρησκευτικών μύθων. Από το πρώτο του κιόλας έργο το ζητούμενο είναι: «Να είσαι ο εαυτός σου». Στο ποιητικό του έπος, τη δική του βόρεια «Οδύσσεια», τον «Πέερ Γκιντ», ο ομώνυμος ήρωας, ένα ατίθασο, αναρχούμενο παιδί που φτύνει πάνω σε ηθικούς κώδικες και παιδαγωγικά προτάγματα της κοινωνίας του, αυθόρμητο, ενστικτώδες, αυτόνομο, ψάχνοντας να βρει τον εαυτό του κάνει τη δική του αντίστροφη οδυσσειακή περιπλάνηση: φεύγει από τη δική του Ιθάκη, περιφέρεται στον μέγα κόσμο, παλεύει με τη φύση, με το σώμα του, με τις επιθυμίες του σε ξένα ήθη, ξένες ιδεολογίες, γεύεται άγνωστες «τροφές», γίνεται πολιτικός ρήτορας, έμπορος όπλων (στην επαναστατημένη Ελλάδα!), δοκιμάζει απαγορευμένες ουσίες και αλλότρια σώματα, δηλαδή αλλοτριώνεται ολοκληρωτικά για να επιστρέψει καζαντζακικά αξεδίψαστος στο χωριουδάκι του, γέρος που δεν έμαθε ποτέ αυτός «οι Ιθάκες τι σημαίνουν», για να ανακαλύψει μέσα στο τραγούδι της Σόλβεϊγκ, της κόρης που τον αγάπησε και ασπρομάλλα πλέον τον περιμένει στο κατώφλι ως άλλη Πηνελόπη, πως η ζωή είναι απλή και κυρώνεται αυτό με την αφειδώλευτη αγάπη.

Ετσι και όλα τα μετά τον «Πέερ Γκιντ» αστικά δράματα του Ιψεν είναι η υπαρξιακή τραγωδία του σύγχρονου ανθρώπου που έχει χάσει τον εαυτό του μέσα στο τρικυμιώδες πέλαγος της σύγχρονης κοινωνίας και ναυαγός αναζητά μέσα στο σκότος, όπως ο Οσβαλντ των «Βρικολάκων», τον ήλιο.

Αυτοί οι «Βρικόλακες», ό,τι κληρονομούμε από τις αμαρτίες γονέων, γενεών, δασκάλων, νόμων, ηθικών κωδίκων, δογμάτων πολιτικών, αισθητικών, θρησκευτικών, οικονομικών, είναι που μας κυβερνούν και μας κρύβουν τον αυθεντικό εαυτό μας.

Η Νόρα, η Εντα Γκάμπλερ, ο Μπόρμαν, η Ελίντα και οι άλλοι ήρωες του Ιψεν προσπαθούν αδιέξοδα να βρουν τον εαυτό τους μακριά από συμβάσεις, προστάτες, δόγματα, ιδεολογίες, θεωρίες, μακριά ακόμα και από την ασφυκτική στοργή, τον τρόμο του θανάτου και την κοινωνική υπόληψη.

Ο Οδυσσέας του Καζαντζάκη χάνεται στο δεύτερο ταξίδι του νεοέλληνα επικού στους παγετώνες του Νότιου Πόλου ψάχνοντας τον εαυτό του, ενώ θα τον έβρισκε όπως ο Ζορμπάς σ’ ένα μεθύσι κι έναν χορό.

Αλλοι, όπως ο Εμπειρίκος, βρίσκουν τον εαυτό τους ταυτιζόμενοι μ’ έναν Αίγαγρο ή δραπετεύοντας στην ουτοπία της Οκτάνας.