Τα εν οίκω εν δήμω

Για το πολύ ωραίο αφιέρωμα της «Νέας Εστίας» στον Νάσο Δετζώρτζη, με κείμενα για τον σπουδαίο αυτόν μελετητή και μεταφραστή τής Κικής Δημουλά, της Αντιγόνης Βλαβιανού, του Δημήτρη Δασκαλόπουλου, της Μαρίας Στασινοπούλου, του Δημήτρη Κονιδάρη, του Μίλτου Φραγκόπουλου και της Κατίνας Βλάχου, δεν θα είχε κανείς να πει και να γράψει παρά μόνον επαινετικά, έως και πολύ επαινετικά, λόγια. Δεν είναι μικρό πράγμα μια τόσο στέρεη φυσιογνωμία των Γραμμάτων που δεν είναι, δυστυχώς, σε πρώτη ζήτηση να τη γνωρίζεις σε όλες τις εκφάνσεις της πολύμορφης δραστηριότητάς της – και μάλιστα σε σχέση με το γενικότερο πνευματικό, κοινωνικό και ανθρώπινο περιβάλλον της.

Το εκτόπισμά του

Θα άξιζε τον κόπο να σημειωθούν τα ονόματα των δημιουργών με τους οποίους συνεργάστηκε ή διατήρησε μια ιδιαίτερη επαφή ο Νάσος Δετζώρτζης, ώστε να αντιληφθούν όλοι χάρη σε μία ακόμη μαρτυρία – χωρίς να είναι απαραίτητη – το μέγεθος του εκτοπίσματός του. Επομένως ήταν περιττή η καταχώριση στο ουσιαστικό, κατά τα άλλα, κείμενο της Μαρίας Στασινοπούλου παρατηρήσεων ή μάλλον μιας εκτεταμένης παραγράφου που περισσότερο εκθέτει – θα εξηγήσουμε το γιατί – παρά τιμά τον Νάσο Δετζώρτζη. Γράφει η Στασινοπούλου: «Ο Δετζώρτζης ήταν γενικώς άνθρωπος εμπαθής, έχοντας όμως σταθερά και σεβαστά μέτρα δικαιοσύνης ακόμη και στις αρνητικές του κρίσεις. Ενιωθε θαυμασμό, ευγνωμοσύνη και ισόβια φιλία για τον Γρηγόρη Ξενόπουλο, τον οποίο θεωρούσε μέντορά του, ενώ απεχθανόταν και είχε διαγράψει ως άνθρωπο τον Πέτρο Χάρη. Ηξερε από πρώτο χέρι ότι ο για πολλά χρόνια διευθυντής της «Νέας Εστίας», ως διάδοχος του Ξενόπουλου, είχε φερθεί άσχημα στον ιδρυτή του περιοδικού κατά τις μεταξύ τους επαγγελματικές και οικογενειακές σχέσεις. “Ακόμη και τα χαλιά τού πήρε από την οδό Ευριπίδου”, έλεγε. Φίλη μου γιατρός αφηγείται ότι συναντήθηκαν κάποτε στο ιατρείο της ο Νάσος Δετζώρτζης με τη δεύτερη γυναίκα τού Χάρη, την κυρία Φωτούλα. “Καλημέρα σας, κύριε Νάσο”, του λέει εκείνη. “Δεν σας γνωρίζω” της απαντά φλεγματικά. “Είμαι η Φωτούλα, η γυναίκα του Πέτρου Χάρη” ανταπαντά μουδιασμένα. “Ούτε αυτόν τον κύριο συνάντησα στη ζωή μου”, της είπε και απομακρύνθηκε».

Οσο και αν η Αντιγόνη Βλαβιανού διαφοροποιεί το περιστατικό, λέγοντας ότι ο Δετζώρτζης χαιρέτησε τη Φωτούλα Χάρη, διατηρώντας όμως τον απαξιωτικό τόνο για τον Πέτρο Χάρη, το πράγμα δεν αλλάζει. Για όσους συμβαίνει να μη γνωρίζουν, ο Νάσος Δετζώρτζης συνεργάστηκε για πάρα πολλά χρόνια με τη «Νέα Εστία», ενώ τη διηύθυνε ο Πέτρος Χάρης. Αν λοιπόν δεν τιμά τον Δετζώρτζη το απόσπασμα που παραθέσαμε είναι γιατί ο Πέτρος Χάρης δεν άλλαξε συμπεριφορά καθ’ οδόν. Δεν ήταν δηλαδή ο ακέραιος χαρακτήρας, ο έντιμος κριτής, ο υπεράνω της ίντριγκας και της δοσοληψίας. Ο βίος και η πολιτεία του ήταν γνωστά από την πρώτη στιγμή. Συγκεκριμένα από τις αρχές της δεκαετίας του ’30, όταν αφού παντρεύτηκε την κόρη του Ξενόπουλου, που υπήρξε ο ιδρυτής του περιοδικού, πήρε ως προίκα τη «Νέα Εστία». Με το να συνεργάζεται όμως ο Δετζώρτζης μαζί του, γνώστης αυτού του γεγονότος αλλά και πολλών άλλων, ήταν σαν να του έδινε προκαταβολικά συγχωροχάρτι για ό,τι επρόκειτο να κάνει. Κάτι ακόμη χειρότερο: σαν να τον πριμοδοτούσε να επιδεινώνει τη μεμπτή του συμπεριφορά, αφού έβλεπε ο Χάρης άτομα κύρους όπως ο Δετζώρτζης να μην του γυρίζουν την πλάτη – αντίθετα θα θυμούνταν να το κάνουν πολλά χρόνια αργότερα.

Ακόμη κι ένας άδικος άνθρωπος μπορεί να αδικηθεί έστω και αν αδίκως του έχουν επιδαψιλευθεί τιμές και αξιώματα. Διαβάζουμε στο κείμενο της Αντιγόνης Βλαβιανού για τον Νάσο Δετζώρτζη: «… και κατορθώνει να δημοσιεύσει στη «Νέα Εστία» εν μέσω γερμανικής κατοχής ένα ποίημα του γάλλου υπερρεαλιστή Πωλ Ελυάρ, που κυκλοφόρησε κρυφά στη μηνιαία επιθεώρηση «Fontaine» της “ελεύθερης ζώνης” της Γαλλίας στο Αλγέρι με τίτλο “Μια μόνη σκέψη”. Το ποίημα αυτό συνιστά ένα είδος δοξαστικού (…) στην αγαπημένη εκατομμυρίων ανθρώπων εκείνο τον καιρό: την “Ελευθερία”».

Δεν γίνεται όμως η παραμικρή μνεία στον Πέτρο Χάρη παρότι ο τίτλος τιμής για τη δημοσίευση λογικά αντανακλούσε και σε αυτόν. Αφού, στο κάτω κάτω της γραφής, ήταν ο Πέτρος Χάρης που είχε τολμήσει να δημοσιεύσει τη μετάφραση στο περιοδικό του και ο κίνδυνος να του κλείσουν το περιοδικό δεν ήταν αμελητέος.

Δεν είχε το ταίρι του

Αν ο Δετζώρτζης «θυμήθηκε» να θυμώσει και να απαξιώσει τον Πέτρο Χάρη όταν πια δεν συνεργαζόταν μαζί του, για ποιο λόγο όσοι ανακινούν σήμερα την υπόθεση αυτή δεν βάζουν στην άλλη πλευρά της ζυγαριάς τον Γρηγόρη Ξενόπουλο που, αν και ο κυρίως θιγμένος από τον Πέτρο Χάρη, συμφιλιώθηκε και συνεργάστηκε μαζί του, ξεχνώντας ακόμη και τα χαλιά που του είχε πάρει από το σπίτι της οδού Ευριπίδου; Είναι γεγονός ότι ο Χάρης δεν είχε το ταίρι του όταν επρόκειτο να αξιοποιήσει οτιδήποτε προς όφελός του. Μ’ έναν τρόπο συχνά πολύ αντιπαθητικό – όμως και οι τρόποι που χρησιμοποίησαν οι κατήγοροί του δεν ήταν λιγότερο δυσάρεστοι.

Με όση μάλιστα «επιδεξιότητα» κατάφερε να μην του χρεωθεί ένα κολοσσιαίο μεταφραστικό του λάθος (είχε αποδώσει στο «Κόκκινο και το μαύρο» του Σταντάλ το Hotel de Ville ως «Ξενοδοχείο της πόλης», ενώ σημαίνει δημαρχείο), με άλλη τόση ευκολία μπορούσε να γράφει (χωρίς να ντρέπεται) για τα ρυζόγαλα που είχε προσφέρει στον εξόριστο τότε Μενέλαο Λουντέμη προκειμένου να τον στηρίξει(!).

Ή να γράφει για τον κίνδυνο που ανέλαβε την άνοιξη του ’69, όταν πήγε ως μάρτυρας υπεράσπισης του Σπύρου Πλασκοβίτη που δικαζόταν στο Εκτακτο Στρατοδικείο. Χωρίς μάλιστα να σκεφθεί ότι οι άλλοι ενδέχεται να καγχάσουν ή να θλιβούν διαβάζοντας ότι αυτό που διακινδύνευσε ήταν η ήδη συντελεσθείσα εκλογή του ως ακαδημαϊκού, επειδή το σχετικό διάταγμα δεν είχε ακόμη δημοσιευθεί και μπορούσε να ακυρωθεί η ανακήρυξή του. Τίποτε τέτοιο δεν συνέβη και είναι πλέον ή βέβαιο ότι ο Χάρης ήταν ήδη πληροφορημένος ότι δεν επρόκειτο να συμβεί.