Από την ερμηνεία στο εύρημα

Ο Ερμής δεν ήταν μόνο αγγελιαφόρος των θεών, ούτε μόνο ψυχοπομπός ούτε μόνον Αγοραίος ή Λόγιος· ήταν και θεός του Δόλου και ως εκ τούτου θεός της Κρυψίνοιας και της Ευρέσεως. Ηταν κάτι σαν τον λαϊκό Αγιο Φανούριο που εξαιτίας της φωνητικής ομοιότητας με το ρήμα «φανερώνω» με ένα κεράκι σε φώτιζε να βρεις τα χαμένα. Ερμαιο σήμαινε το χαμένο, ο κρυμμένος θησαυρός και έρμα το φορτίο του πλοίου που με το βάρος του ανέβαζε την ύφαλο γραμμή και με την απαλλαγή του την κατέβαζε έτσι ώστε το σκαρί αλαφρώνοντας έπλεε γρηγορότερα. Τώρα λοιπόν μπορεί κανείς να αναχθεί στην πρώτη σημασία της λέξης: «ερμηνεία» είναι η διαδικασία που οδηγεί κάποιον να βρει κάτι κρυμμένο, χαμένο, δυσπρόσιτο ή να κατανοήσει τον ρόλο του ή να αποκρυπτογραφήσει τα μυστικά του.

Στις φυσικές επιστήμες ο ερευνητής ψάχνει να βρει τη δομή, τη λειτουργία, τα αίτια και τις εφαρμογές ενός φαινομένου, μιας υλικής οντότητας κ.λπ. Στις επιστήμες του ανθρώπου, είτε είναι ιστορικές είτε λογοτεχνικές είτε εικαστικές θεωρίες, ο ερευνητής, ο κριτικός, ο κοινωνιολόγος, ο ψυχολόγος, ο οικονομολόγος ανιχνεύει και αναζητεί και φέρνει στην επιφάνεια τις τακτικές, τις στρατηγικές, τα τεχνάσματα, τους φανερούς και κρυφούς σκοπούς ενός έργου και προσπαθεί να προβλέψει τις αντιδράσεις, τις ενστάσεις, τα αδιέξοδα ή τις προοπτικές της αποδοχής του στην αγορά των ιδεών.

Η ερμηνευτική τέχνη έχει βαθιά προϊστορία στην περιπέτεια του ανθρώπινου πολιτισμού. Οι πρώτοι μυθικοί ερμηνευτές ήταν οι μάντεις που ανίχνευαν τις βουλήσεις του θείου όπως εκδηλώνονταν σε υλικά φαινόμενα, σε κινήσεις ζώων και σε αδιόρατα στους αμύητους σημεία των θεών. Μάγοι, μάντεις, προφήτες ήταν οι πρόγονοι των σημερινών ερμηνευτών.

Αλλά ερμηνεία είναι και η ίδια η δημιουργία, όχι μόνο και αποκλειστικά η αποκρυπτογράφηση της δημιουργικής κατάθεσης. Ενα ποίημα, μια σονάτα, ένας πίνακας και ένα γλυπτό, η όρχηση, η ρητορική επιστρατεύουν τα υλικά τους εργαλεία (γλώσσα, ήχους, κίνηση, εικόνα και χρώμα, όγκους) για να δηλώσουν, να κάνουν δήλα, φανερά, τις ιδέες τους, τα αισθήματά τους, τους πόθους τους, τις προσδοκίες τους, τους φόβους τους, τους πανικούς τους και τις ελπίδες τους.

Τα μέσα, οι φόρμες, τα υλικά, τα στρατηγήματα, τα ευρήματα είναι οι μεσάζοντες, οι διάμεσοι, τα μέντιουμ, που φανερώνουν, γεφυρώνουν τις σκέψεις, τις συλλήψεις της φαντασίας, τα συναισθήματα με τον αποδέκτη αυτών των συμβολικών μηνυμάτων. Κάθε σύμβολο (σύμβολο από το ρήμα συμβάλλω = χτυπώ από μακριά μαζί με άλλους τον ίδιο στόχο) χρειάζεται ανάγνωση, ερμηνεία, εξήγηση, διασάφηση, συχνά εκλαΐκευση και τώρα τώρα υπονόμευση και αποδόμηση, θα έλεγα όμως όχι κατεδάφιση, εκτός και αν η καταστροφή, το χάος είναι μια απόλαυση μηδενιστική και δεν αμφιβάλλω πως κάποιοι συνάνθρωποί μας την αναζητούν ή την προβάλλουν με ηροστράτειο πάθος και νερώνεια μανία.

Από τον Ομηρο έως τις αρχές του 20ού αιώνα η ερμηνευτική, είτε εσωτερική διαδικασία των ίδιων δημιουργών είτε εξωτερική ταξινομητική και ανιχνευτική μέθοδος των θεωρητικών και της κριτικής, είχε τους νόμους της, τα στάδια προσέγγισης, τις μεθόδους προσέγγισης, τις προκαταλήψεις της, τις προλήψεις της και τις διαφορετικές προσλήψεις της, ανάλογα με τα ιδεολογήματα και τα ηθικά προτάγματα και τις μόδες κάθε εποχής. Δεν ήταν ανοησία η απόρριψη του Σαίξπηρ από τον Τολστόι, ούτε η αμφισβήτηση της θεατρικότητας του Σαίξπηρ από τον Ελιοτ ούτε έλλειψη κριτικής επάρκειας ή ευαισθησίας η απόρριψη του Καβάφη από τον Παλαμά ή τον Αποστολάκη ή τον πρώιμο Θεοτοκά ούτε έπαρση ή απολυτοποίηση του Σολωμού ως υπέρτατου αισθητικού ποιητικού κανόνα από τον Αποστολάκη και τον Φ. Πολίτη. Ηταν που όλοι τους χρησιμοποιούσαν άλλα ερμηνευτικά κλειδιά, είχαν άλλες ιδεολογικές και αισθητικές προσδοκίες και γιατί όχι άλλα επαγγελματικά συμφέροντα.

Η Σαπφώ για 2.500 χρόνια ήταν μια μεγάλη λυρική φωνή. Οταν μόλις πριν από 130 χρόνια ένας φιλόλογος, ο Βολφ, διάβασε στα αρχαία σαπφικά χειρόγραφα πως μια αντωνυμία που αναφερόταν στον ερωτικό σύντροφο της ομιλούσας στο ποίημα ήταν θηλυκού γένους, η Σαπφώ έγινε πρωθιέρεια του λεσβιακού έρωτα!

Προσωπική κατάθεση: μετά τον μεγάλο πόλεμο, μαθητής γυμνασίου, είχαμε έναν ενημερωμένο φιλόλογο στα λογοτεχνικά πράγματα στο επαρχιακό μας σχολείο. Μας συμβούλεψε να διαβάσουμε την «Πείνα» του Κνουτ Χάμσουν, την οποία μας δάνεισε από τη βιβλιοθήκη του στην έξοχη μετάφραση του Βάσου Δασκαλάκη (πρώτου συζύγου της Αλεξίου) στον Μεσοπόλεμο. Το διαβάσαμε καμιά δεκαριά συμμαθητές σε σκυταλοδρομία. Λίγο πιο μανιακός ο γράφων, ψάχνοντας βρήκα την πληροφορία πως ο Χάμσουν είχε προσχωρήσει στον χιτλερισμό και θεωρούνταν στη χώρα του, τη Νορβηγία, δωσίλογος αποδιοπομπαίος. Το ανακοίνωσα στην τάξη. Αντίδραση του δασκάλου: πήρε το βιβλίο, ένα αριστούργημα, ανύποπτου χρόνου και το έκαψε στην αυλή του σχολείου. Τιμωρώντας τον Χάμσουν με γνησιότατο χιτλερικό μένος!!

Κάποτε, στις αρχές της εισβολής του στην εικαστική ιστορία ως ισπανικός ταύρος στο ροντέο, ο Πάμπλο Πικάσο εδήλωσε: «Εγώ δεν ψάχνω, βρίσκω». Είχε ευφυώς μετατοπίσει τη διαδικασία από την ερμηνευτική στην ευρηματική. Αλλά ο Πικάσο είχε ένα τεράστιο ταλέντο και τα ευρήματά του κάθε φορά ήταν αποτέλεσμα μιας αφομοιωμένης τεχνικής που περιείχε και εξαντλητική γνώση και της κλασικής και της ρομαντικής ζωγραφικής. Αυτό σήμαινε πως πίσω από τη διάλυση των μορφών, τη στρέβλωση της φόρμας υπήρχε ένα στέρεο και θεμελιώδες σχέδιο.

Σήμερα έχουμε φθάσει στην αποθέωση της ευρηματικής σε όλους τους καλλιτεχνικούς χώρους. Ενας περίπατος οργανωμένος στην αρχαία αγορά όπου ο μεμονωμένος κάθε φορά επισκέπτης συνοδεύεται από έναν τυχαίο παρατυχόντα τάχα συνάνθρωπο ο οποίος τον αγκαζάρει και του αφηγείται ψιθυριστά τη ζωή του ή τις ιδέες του για να τον παραδώσει παρακάτω σε άλλον εξομολογούμενο αποτελεί έργο τέχνης, αν θέλετε εμπειρία. Το σκεπτικό μιας τέτοιας ευρηματικής είναι η μεταμοντέρνα υπονόμευση του καθιερωμένου, του συνήθους ή του κανόνα. Ενα αρχαίο μνημείο που ο ρομαντισμός (;) το ανήγαγε σε αισθητική και ιδεολογική αξία το μετατρέπουν σε χώρο περιπάτου αδιαφορώντας για τον «μύθο» του, την ιστορία του, την εγγενή, τέλος πάντων, αφήγησή του και εγώ ακούω τον συνάνθρωπο που είναι άνεργος, καρκινοπαθής, χωρισμένος, ερωτευμένος χωρίς ανταπόδοση, ανεκδήλωτος ομοφυλόφιλος, παραμελημένος σύζυγος ή αδικημένος από την κριτική ζωγράφος. Δεν υποθέτω, καταγράφω πρόσφατο «εικαστικό» δρώμενο.

Αλλη εξέθεσε το ερωτικό κρεβάτι της έπειτα από μια θυελλώδη παννυχίδα, με τα τσαλακωμένα σεντόνια, το τασάκι με τα αποτσίγαρα, ένα μισοάδειο ποτήρι ουίσκι και σκόρπια παντού χρησιμοποιημένα προφυλακτικά. Βραβεύτηκε με διεθνές βραβείο.

Αλλος παλιότερα νοίκιασε από έναν Αθίγγανο το φορτηγάκι με τα καρπούζια που προορίζονταν για τη λαϊκή, το έφερε έξω από την γκαλερί όπου εξέθετε έργα του και μέσα στην ανηφόρα του Κολωνακίου το φορτηγάκι τρανταζόταν, πέφταν τα καρπούζια στην άσφαλτο, έσπαζαν και γέμιζαν τον τόπο φλοίδες, σπόρια και ζουμιά!

Αλλος, επί πτυχίω αυτός στην Καλών Τεχνών, έδωσε εξετάσεις εγκαθιστώντας στην αίθουσα μια διπλή σκάλα, την ανέβηκε, καβάλησε για λίγο την κορυφή και την κατέβηκε από την άλλη μεριά, συνεχίζοντας ώσπου τον σταμάτησαν.

Θα μου πείτε απροσδόκητα, προκλητικά, θεατρικότατα ευρήματα, όπως εξάλλου και το αντεστραμμένο ποδήλατο του Ντισάμπ και η έκθεση μιας αγορασμένης στο εμπόριο λεκάνης ουρητηρίου ανδρών.

Οι εικαστικοί του είδους ισχυρίζονται πως όλα αυτά τα ευρηματικά καμώματα δεν είναι αυθαίρετα αλλά αποτελέσματα σκέψης, συνδυασμών και τόλμης. Αλλά τότε να μου επιτρέψουν να θεωρήσω καλλιτεχνική επίνοια τον παλιό μου επαρχιώτη γείτονα που συνειδητά, προγραμματισμένα, συνδυαστικά και τολμηρά για να εκδιώξει τον ενοικιαστή του κάθε πρωί έξω από το σπίτι που νοίκιαζε έφερνε το αγγείο του, κατέβαζε το παντελόνι της πιτζάμας του και δημόσια αφόδευε για να εκβιάσει την έξωση! Θεατρικότατα αριστοφανικό!​