Τα οικόσιτα

Οσο κι αν βυθιστεί κανείς στις αρχές της ανθρώπινης παρουσίας στη γη, ακόμη και στην περιοχή του μύθου και της προϊστορίας, παντού θα βρει να κυριαρχούν τεκμήρια και μαρτυρίες για τον αρχέτυπο πυρήνα του κοινωνείν: την οικογένεια. Ετσι αργότερα, όταν η λογοτεχνία άρχισε να αποτυπώνει σε σημαίνοντες δικούς της «μύθους» τα ανθρώπινα πάθη, τα ελεεινά και τα φοβερά, τα ενέτασσε πάντα μέσα στον ασφυκτικό κλοιό της οικογένειας. Ο πρώτος φόνος ήταν αδελφοκτονία και κληροδότησε στην ανθρωπότητα «το τραύμα του Κάιν». Ετσι και οι ελληνικοί μύθοι για οικογενειακές έριδες, μίση, παιδοκτονίες, συζυγοκτονίες, αδελφοκτονίες, μοιχείες, πατροκτονίες ομιλούν. Κι αυτά όλα τα τρομερά τροφοδότησαν τη λογοτεχνία και αργότερα το θέατρο. Ας μείνουμε σ’ αυτό και στο ιστορικό παράδοξο των «Περσών» του Αισχύλου, στο πρώτο σωζόμενο δράμα στην ιστορία του θεάτρου παγκοσμίως. Παράδοξο γιατί, ενώ η αριστοτελική κατάθεση συνδέει τη γένεση του δράματος με τα διονυσιακά δρώμενα και ήθη, το πρώτο δράμα της ιστορίας έχει θέμα ιστορικό, ούτε καν ιστορικοφανές. Ομως το εύρημα του Αισχύλου να μεταφέρει τη δράση στα Σούσα, στην πρωτεύουσα της περσικής αυτοκρατορίας, για να μιλήσει μέσω των ηττημένων στη Σαλαμίνα για την αλαζονεία της εξουσίας και τις συνέπειές της εστίασε το πρόβλημα στη βασιλική οικογένεια των Αχαιμενιδών. Τον Αισχύλο δεν τον ενοχλεί στην εποχή του και πιθανόν στην ιδεολογία του τόσο η δυναστική δομή της περσικής εξουσίας όσο οι ανθρωπολογικοί όροι που καθορίζουν τις ενέργειες των ηγετών. Ενας πατρικός, ισορροπημένος και ορθοφρονών Δαρείος, μια φιλόστοργη μητέρα Ατοσσα και ένας γιος υπερόπτης, υβριστής, παράτολμος και επιπόλαιος. Ο Αισχύλος αλλού στοχεύει. Γνωρίζει πως οι εγκληματικές πράξεις μιας οικογένειας ή ενός των μελών της δεν θα μας ενδιέφεραν, εκτός από τα ποινικά δικαστήρια, αν δεν είχαν οι πράξεις τους ως ενέργειες ηγητόρων εγκληματικές επιπτώσεις πάνω σε θεσμούς, κοινά ήθη και ολόκληρους λαούς.

Το ίδιο συμβαίνει με τους σαιξπηρικούς ήρωες, ιστορικούς ή θεατρικές περσόνες. Ολοι πράττουν και εκτίθενται στο ευρύ πεδίο της ιστορίας, της κοινωνίας και της δημόσιας ηθικής και είναι όλοι υπεύθυνοι για δημόσια πράγματα, βασιλείς, στρατηγοί κ.λπ. Οι πράξεις τους όμως εκκινούν συνήθως από ενδοοικογενειακές έριδες, από ζήλειες, κληρονομικά δικαιώματα, φιλοδοξίες συζύγων, απιστίες, ίντριγκες, ψυχολογικά ατομικά σύνδρομα.

Ετσι από τους Ατρείδες και τους Λαβδακίδες, ώς τους Ερρίκους και τις Ελισάβετ καθώς και τις Μαρίες Στιούαρτ, το οικογενειακό περιβάλλον, οι έντονες συγκρούσεις που μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον παίρνουν συχνά μοιραίες οδούς είναι ο πλέον καθοριστικός τρόπος για να μελετηθεί η ανθρώπινη παθογένεια σε θέματα ηθικής και υπαρξιακής εν γένει συμπεριφοράς.

Από την πανάρχαια εκείνη προϊστορική εποχή που υποχώρησε η μητριαρχία και λόγω της «προσφοράς» του ανδρός στην καλλιέργεια, την οικονομία, στην άμυνα και στην επίθεση μέσα στον οικισμό εδραιώθηκε το πατριαρχικό αυταρχικό μοντέλο της εξουσίας, η οικογένεια αποτελεί το μικρομοντέλο της εξουσιαστικής δομής. Και βέβαια κυρίαρχη μέθοδος επιβολής της βούλησης του εκάστοτε ηγετικού προσώπου είναι η βία πάσης φύσεως, σωματική, σεξουαλική, πνευματική, ηθική, ακόμη και συμβολική. Διότι στην κοινωνία που περιγράφω και που εξελικτική μορφή της είναι η σημερινή, τα σύμβολα και η διαχείρισή τους είναι τα κατεξοχήν εργαλεία επιβολής βίας.

Θα σταματήσω σ’ ένα ελληνικό θεατρικό δείγμα αυτής της συμβολικής για να γίνω σαφέστερος. Στη «Στέλλα Βιολάντη» του Ξενόπουλου το γυναικείο προσωπικό προσπαθεί να «διαβάσει» τις προθέσεις και τις διαθέσεις του πάτερ φαμίλιας Παναγή Βιολάντη από τον τρόπο που σκουπίζει τα παπούτσια του στο χαλάκι της εισόδου πριν ακόμη εισέλθει στο σπίτι.

Ο Μπαλζάκ πάλι στην «Ευγενία Γκραντέ», για να χαρακτηρίσει τη φιλοχρηματία του πάτερ φαμίλιας, είχε οξύνει την παρατηρητικότητα της καταπιεζόμενης κόρης του ώστε κάθε φορά που ανεβαίνει από το υπόγειο, όπου σε κασέλες φυλάει τα φλουριά του, η Ευγενία βλέπει στα μάτια του μια χρυσίζουσα λάμψη!

Σύζυγοι και παιδιά, υπηρετικό και υπαλληλικό προσωπικό ασκούνται με την πείρα και από τον φόβο κυρώσεων να αναγνωρίζουν συμπεριφορές, τόνους στη φωνή, σιωπές, σημαίνουσες χειρονομίες στους αφέντες του σπιτιού ή της υπηρεσίας για να καθορίσουν και τη δική τους κυρίως άμυνα.

Για να μην απολυτοποιούμε τα πράγματα, σημειώνω πως το αυταρχικό ηγετικό προσωπείο μέσα στην οικογένεια δεν είναι πάντα και απαραίτητα αρσενικό. Μια γυναίκα όχι σπάνια αντιγράφει και συχνότερα υπερβαίνει τα χαρακτηριστικά φερσίματα του πατριαρχικού μοντέλου. Και μόνο αν περιορίσουμε την έρευνα στο ελληνικό αστικό δράμα θα εντοπίσουμε αυταρχικές γυναικείες ενδοοικογενειακές συμπεριφορές. Η Βαλέραινα του Ξενόπουλου, η Δράκαινα του Μπόγρη, οι πλέον συχνές ηρωίδες του Παύλου Μάτεσι και του Γιώργου Μανιώτη απηχούν τις ανάλογες ηρωίδες του Ιψεν, του Στρίντμπεργκ, του Ντίρενματ, του Λόρκα, του Αλμπι. Βέβαια, μια γυναίκα αυταρχική και φασίζουσα αντιγράφει το πατρικό μοντέλο είτε γιατί ο πατέρας αφέντης έχει πεθάνει ή έχει ξενιτευτεί είτε διότι παρουσιάζει σχεδόν παθολογική αδυναμία να εκτελέσει την πατροπαράδοτη και αναμενόμενη θεσμική βία! Ως εκ τούτου, η ενδοοικογενειακή βία, ανεξάρτητα ποιος την ασκεί, είναι αρσενική, δηλαδή αναπαράγει τα πανάρχαια πρότυπα της πατριαρχικής εξουσίας. Ετσι μπορεί κανείς να καταλάβει χαρακτηρισμούς όπως «αυτή η γυναίκα, η σύζυγος, η μάνα έχει αρσενικό μυαλό» και αντίθετα αυτός ο πατέρας, σύζυγος, άντρας «φέρθηκε σαν γυναικούλα»!

Τελειώνω με δύο οικόσιτα μοντέλα τελείως διαφορετικής διαχείρισης βίας ακραίας εντός της οικογένειας. Ο Αβραάμ στην εβραϊκή αφήγηση χωρίς καμία αντίρρηση υπακούει στην άνωθεν εντολή και οδηγεί σε θυσία τον ανήλικο Ισαάκ. Η μητέρα Σάρρα παθητικά θρηνώντας συναινεί.

Ο Αγαμέμνων, υποκύπτοντας σε άνωθεν εντολή, οδηγεί σε θυσία την ανήλικη Ιφιγένεια. Εκεί όμως η μητέρα Κλυταιμνήστρα, κατάλοιπο και μακρινός απόηχος της Μητέρας-Γης, δολοφονεί τον παιδοκτόνο εκδικώντας την προδομένη ερωτική της επιθυμία.