[Το θέατρο της Τρίτης] «Σλάντεκ» του Ερικ Φον Χόρβατ

Για το καλό της πατρίδας: ο «Μαύρος Στρατός», η γέννηση και η άνοδος του φασισμού στην Ευρώπη. Μέσα σ’ αυτό το δίπτυχο κινείται ο ήρωας του Εντεν Φον Χόρβατ (1901-1938), ο Σλάντεκ, στο θεατρικό έργο που φέρει ως τίτλο το όνομά του («Σλάντεκ», 1929). Νέος, αμόρφωτος και άνεργος, χωρίς προσανατολισμό, ούτε στόχο, αναζητά τη θέση του μέσα σε μια κοινωνία που ψάχνει κι αυτή να βρει τη δική της ταυτότητα στα χρόνια του Μεσοπολέμου.

Ουγγρικής καταγωγής, ο Χόρβατ (άλλα του θεατρικά: «Πίστη, αγάπη, ελπίδα», «Ιστορίες από το δάσος της Βιέννης», «Μπελβεντέρε») έζησε κοντά στον διπλωμάτη πατέρα του σε πολλές κεντροευρωπαϊκές πόλεις. Εγκατέλειψε το Βερολίνο όταν ο ναζισμός άρχισε να εδραιώνεται και ο ίδιος να γίνεται ανεπιθύμητος στη Γερμανία, για να εγκατασταθεί στη Βιέννη. Τα έργα του, πολιτικά κατά κύριο λόγο, επισημαίνουν από τότε τον κίνδυνο που βρισκόταν προ των πυλών και προειδοποιώντας για τη διάρκειά του.

Ο ίδιος άλλωστε, με τα κείμενά του, αναρωτιόταν συχνά για την εύθραυστη δημοκρατία του Μεσοπολέμου και το τίμημα της επιβίωσής της. Οι απόψεις του μοιάζει να επιβεβαιώθηκαν από την ίδια τη ζωή.

Ο σκηνοθέτης Δημήτρης Καραντζάς υιοθέτησε στο «Σλάντεκ» (πρεμιέρα την περασμένη Πέμπτη στο θέατρο Πόρτα) την εκδοχή του απρόσωπου, του ομοιογενούς. Αντικατέστησε τον έναν, τον άνθρωπο, τον ηθοποιό, με την εκδοχή του συνόλου, του όλου, με την εκδοχή του μοντέλου. Ο ένας εκπροσωπεί όλους τους άλλους. Και βασίστηκε στη μετάφραση της Θεοδώρας Καπράλου για τη θεατρική διασκευή του.

«ΜΑΥΡΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ». Επί σκηνής, έξι άνδρες φορώντας στολή (μια στολή), καθισμένοι σε καρέκλες, κοιτάζουν το κοινό. Είναι τα μέλη του «Μαύρου Στρατού». Εχουν ή δεν έχουν ονόματα, λίγη σημασία έχει. Μοναδική γυναίκα, η Αννα που έχει σχέση με τον Σλάντεκ.

Ενας εξ αυτών ξεφεύγει – έχει αριστερές απόψεις («παλιοκομμούνι»). Οχι δεν είναι ο Σλάντεκ, το όνομα του οποίου ακούγεται συστηματικά στην παράσταση. Ο Σλάντεκ, αν και δεν είναι ένας από αυτούς, σύντομα θα γίνει. «Σκέφτομαι από μόνος μου» λέει στην αρχή και πολύ γρήγορα θα πάψει να το λέει, όπως θα πάψει και να σκέφτεται, για να ενταχθεί χωρίς πραγματική αιτία στον «Μαύρο Στρατό». Θέλει να ανήκει κάπου. Δεν έμαθε να ξεχωρίζει το καλό από το κακό, ούτε βρίσκει αξία στη ζωή (του).

«Στην αρχή νόμιζα ότι η ζωή χωρίς κανόνες δεν έχει νόημα.

Τώρα ξέρω ότι δεν έχει νόημα έτσι κι αλλιώς.

Κι αυτός είναι ο χειρότερος κανόνας».

Η επιλογή του ομοιογενούς, του μοντέλου, δεν είναι πρωτότυπη στη σκηνοθεσία. Μεταφράζεται ως σύγχρονη και μεταμοντέρα οπτική, υιοθετείται ως σήμα κατατεθέν της νεότερης γενιάς δημιουργών και τείνει να καταλήξει σε κλισέ. Εχουμε ξαναδεί ηθοποιούς καθισμένους στη σκηνή να φοράνε τη στολή τους (στρατός ή σχολείο), να μιλούν και να κινούνται ομοιόμορφα, σχεδόν μηχανικά και να βγάζουν ήχους. Στο χωρίς σκηνικό «Σλάντεκ» οι ηθοποιοί τραγουδούν ξανά και ξανά μια μελωδία φτιαγμένη από τρία διαφορετικά τραγούδια της εποχής, γραμμένη από τον συνθέτη Δημήτρη Καμαρωτό.

Κι αν το ίδιο το θέμα του έργου επιτρέπει, θεωρητικά, μια τέτοια επιλογή (μιλάμε για τα απρόσωπα μέλη ενός ναζιστικού στρατού), ο σκηνοθέτης την έφθασε στα άκρα: ο ρυθμός, μονότονος και επαναληπτικός, χωρίς εναλλαγές. Το υποκριτικό ύφος, επιβεβλημένο (ενίοτε και αποστειρωμένο), δεν επιτρέπει ερμηνείες και χρωματισμούς. Εξαίρεση αποτελούν η Μαρία Κεχαγιόγλου και ο Αργύρης Πανταζάρας.

Είναι μεγάλος ο κίνδυνος εγκλωβισμού σε ένα μοντέλο σκηνοθεσίας, ανεξαρτήτως έργου. Στην περίπτωση του «Σλάντεκ», ο Χόρβατ φέρνει στη σκηνή αδύναμους ανθρώπους, χαμένους και συγχυσμένους, με άγρια ένστικτα. Στην παράσταση του Δημήτρη Καραντζά αυτοί οι ήρωες δεν έφθασαν πάνω στη σκηνή. Αντ’ αυτών ανέβηκαν στρατιωτάκια.

Μετάφραση:
Θεοδώρα Καπράλου
Σκηνοθεσία – διασκευή:
Δημήτρης Καραντζάς
Μουσική:
Δημήτρης Καμαρωτός
Σκηνικά – κοστούμια:
Ιωάννα Τσάμη
Κίνηση:
Σταυρούλα Σιάμου
Φωτισμοί:
Αλέκος Αναστασίου
Παίζουν:
Αντώνης Αντωνόπουλος, Μαρία Κεχαγιόγλου, Γιάννης Κλίνης, Αρης Μπαλής, Μιχάλης Οικονόμου, Αργύρης Πανταζάρας, Αινείας Τσαμάτης
Θέατρο Πόρτα
Μεσογείων 59, τηλ. 210-7711.333. Παραστάσεις: Τετάρτη, Πέμπτη, Σάββατο και Κυριακή. Έως 22/2/2015