Αγγελος Τερζάκης – Κένεθ Τάιναν: μια «επίκαιρη» φιλονικία

Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι η δεκαετία του ‘60 (τουλάχιστον Ώς την 21η Απριλίου 1967), υπήρξε μια πολύ πιο συγκεντρωμένη και – πολύ βέβαια – πιο συγκεντρωτική εποχή. Ο,τι γινόταν, θετικό ή αρνητικό, είχε έναν αντίκτυπο που διατηρούνταν για καιρό. Είτε επρόκειτο για την προσεδάφιση του ανθρώπου στο φεγγάρι, είτε για τη δήλωση του Χρουστώφ «αν χρειαστεί δεν θα σεβαστούμε ούτε την Ακρόπολη,» είτε για το φοβερό ναυάγιο στη Φαλκονέρα. Σήμερα, ποιός αντίκτυπος να προλάβει να δημιουργηθεί Ή ποιος να απαντήσει σε ποιόν; Αλλά και αν προλάβει να απαντήσει, υπάρχει περίπτωση να το θυμάται κανείς έστω και την επόμενη μέρα; Τι τυχεροί που υπήρξαμε εμείς οι εκδρομείς της δεκαετίας του ‘60;

Τι ήταν αυτός ο πάταγος που ξέσπασε μεσούντος του καλοκαιριού το 1962, ακριβώς πριν από πενήντα δύο χρόνια; Εστω κι αν ο ένας του πόλος ήταν η Αθήνα και ο δεύτερος το Λονδίνο, με τον πάταγο βέβαια να έχει κυριαρχήσει στην Αθήνα, μα και στους πνευματικούς κύκλους άλλων πόλεων, αλλά και στο Λονδίνο δεν μπορεί παρά να ακούστηκε ως μια φωνή λίγο ή πολύ έντονη.

Τα γεγονότα όμως με τη σειρά. Τον Ιούνιο του 1962 είχε έρθει στην Ελλάδα για να μιλήσει σε συνέδριο με θέμα «Το θέαμα για το ευρύ κοινό» ο θεατρικός κριτικός του «Observer» Κένεθ Τάιναν. Επιστρέφοντας στην Αγγλία, θα δημοσιεύσει στην εφημερίδα του μια δριμύτατη κριτική όπου, περιγράφοντας τις εντυπώσεις του από την Ελλάδα, θα πει ανάμεσα σε άλλα:« «Κοντεύει να ξεχάσει κανείς πως με εξαίρεση μια χούφτα ποιητές, έναν Κρητικό ζωγράφο που καταχρηστικά έχει αποκληθεί El Greco και μια ελάσσονος αργοπορημένη αναγέννηση στις εικαστικές τέχνες, η Ελλάς έχει μια αδιάσπαστη παράδοση – κάπου χίλια χρόνια τώρα – καλλιτεχνικής στειρότητας. Το μόνο που μπορεί να κατευνάσει τη στρατευμένη νοσταλγία του ελληνικού πατριωτισμού είναι η παρηγοριά ενός τέλειου κλίματος».

Να σημειωθεί πως κατά την παραμονή του στην Ελλάδα ο Τάιναν είδε τέσσερις παραστάσεις, τις «Βάκχες» και την «Ελένη» στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, τους «Ορνιθες» του Θεάτρου Τέχνης και μια επιθεώρηση. Αν την οργή όσων γράψανε, στην Ελλάδα εννοείται, για να απαντήσουν στον Κένεθ Τάιμαν – θα τους αναφέρουμε λεπτομερώς – την ξεσήκωσε κυρίως η παρατήρησή του για τη χιλιετή καλλιτεχνική στειρότητα της χώρας μας, δεν τους θύμωσε λιγότερο το γεγονός ότι με το άρθρο του ο κριτικός του «Observer» έδειχνε να συμφωνεί με κάποιον που θεωρούσε την Ελλάδα ως την αιτία κάθε δεινού σε σχέση με τον σύγχρονο πολιτισμό. Ενώ ο ίδιος υποστήριζε στο περιβόητο άρθρο του πως η κλασική Αθήνα δεν ήταν παρά ένα κράτος μακαρθικών περίπου αρχών κι ότι συμφωνούσε με τη γνώμη των Γκονκούρ για την βαρβαρότητα του Αριστοφάνη.

Γεννημένος στα 1927, ο Τάιναν θα προκαλέσει τον Αγγελο Τερζάκη σε τέτοιον βαθμό ώστε να γράψει σε άρθρο του δημοσιευμένο στο «Βήμα» με τον τίτλο «Προς οργισμένον νέον»: «Για όσους δεν είναι ενήμεροι, πρέπει να εξηγήσω πως ο Κένεθ Τάιναν ανήκει στους λεγόμενους “οργισμένους νέους” της Μεγάλης Βρετανίας. Ενας “οργισμένος νέος” πραγματικά – ακόμη κι όταν συμβαίνει να είναι τριανταπεντάρης, καθώς ο κύριος Τάιναν – έχει υποχρέωση απέναντι στον εαυτό του να καταφέρεται κατά πάντων, να παριστάνει το δυναμιτιστή. Να αφήνει να υποτεθεί πως είναι κομιστής νέων, συντριπτικής σημασίας αξιών, που να ξαφνιάζουν, να σκανδαλίζουν».

Να σημειωθούν σε παρένθεση δύο γεγονότα. Ηταν τόση η έκταση που πήρε το άρθρο του Αγγελου Τερζάκη, ώστε σε συνάντησή τους λίγα χρόνια αργότερα, του εξομολογήθηκε ο τελευταίος πως είχε διαβάσει σε μετάφραση το άρθρο του, ζητώντας του επιπλέον συγγνώμη για τα όσα είχε καταμαρτυρήσει εναντίον της Ελλάδας. Επιπλέον ο γνωστός σκηνοθέτης και ηθοποιός Νίκος Χατζίσκος (γνωστός επίσης και ως ο δημιουργός των κηποθεάτρων στην Ελλάδα) με επιστολή του στα «ΝΕΑ», έναν μήνα αργότερα, θα καταφερθεί κατά του Αγγελου Τερζάκη, επειδή είχε κρίνει δυσμενέστατα την παράστασή του τού «Ρομάντζου της πεντάρας» του Μπρεχτ λέγοντας: «Τότε σε τι διαφέρει ο κύριος Τερζάκης από τον οργίλον εκείνον νεανίαν, όπως χαρακτήρισε ο ίδιος τον Κένεθ Τάιναν, που επειδή έχει μια στήλη σε μια αξιόλογο εφημερίδα μπορεί να βρίζει οτιδήποτε χωρίς κανένα σεβασμό;».

Μπορεί ο Κένεθ Τάιναν να είχε διαβάσει το κείμενο του Αγγελου Τερζάκη, δεν γνωρίζουμε όμως αν είχε διαβάσει και τα κείμενα της Ελένης Βλάχου στην «Καθημερινή» και του Κώστα Ρωμαίου στο «Βήμα». Λιγότερο οργισμένη – αν και δημοσιογράφος – και πολύ πιο ψύχραιμη σε σχέση με τον πεζογράφο Τερζάκη, θα συμπεράνει η Βλάχου: «Οι ξένοι που έρχονται, έρχονται, ιδίως αυτοί που γράφουν, για να επισημάνουν κάτι καινούργιο, για να δώσουν στο αναγνωστικό τους κοινό μια διαφορετική όψη ενός γνωστού θέματος. Και ξέρουν ότι το να σου αρέσει η Ελλάς δεν έχει κανένα ενδιαφέρον, ενώ το να μη σου αρέσει κάπως τραβάει την προσοχή. Και πολύ φοβούμαι ότι η διάθεσις της πρωτοτυπίας, η κόπωσις από τα έτη της ομαδικής κολακείας θα έχει ως αποτέλεσμα μια επιδημία συχνά άδικης αυστηρότητας».

Χρειαζόταν να ξανακουστεί η αποστροφή αυτή της Ελένης Βλάχου, μια και συνεχίζεται ώς τις μέρες μας – για να μη γράψουμε ότι έχει φουντώσει – όσον αφορά στους ξένους αυτή η κόπωση από τα έτη της ομαδικής κολακείας – δεν πρόκειται για έτη αλλά για αιώνες – την οποία οι ίδιοι επιδαψίλευαν στην Ελλάδα.

Δεν έχουμε όμως αγγίξει το σημείο αιχμής στο κείμενο του Αγγελου Τερζάκη και είναι αυτό σαφώς που προκάλεσε το σημερινό «Αλλοτε τώρα». Στο άρθρο του ο Κένεθ Τάιναν ειρωνευόταν την ξεναγό που συνόδευε τους συνέδρους στον δρόμο προς την Επίδαυρο, επειδή τους μίλησε με ιδιαίτερη ζέση για τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας και την καταστροφή του Δράμαλη στα Δερβενάκια. Και όσο οξύς δεν έγινε ο Τερζάκης με την αμφισβήτηση της κλασικής αρχαιότητας και τον χαρακτηρισμό του Αριστοφάνη ως βαρβάρου, γίνεται με την προσβολή της ανώνυμης ξεναγού. Συμπεραίνει:

«Πληροφορούμε τον κύριο Τάιναν πως δίχως αυτό το πάθος, δίχως αυτό το φρόνημα, ούτε ο τόπος αυτός εδώ θα είχε τη δύναμη να σταματάει με το στήθος του, επί γενεές γενεών τα απανωτά κύματα των βαρβάρων, ούτε θα έδινε τα μαθήματα ελευθερίας που έχει δώσει, ώς χθες ακόμα, στον κόσμο, ούτε ο κύριος Τάιναν θα είχε σήμερα την εξουσία να γράφει ό,τι γράφει. Στην καλύτερη περίπτωση, θα ήταν ο ταπεινός και άναυδος λιβανιστής κάποιου Ασιάτη σατράπη».

Για την ιστορία να σημειώσουμε ότι ο Κένεθ Τάιναν, συγγραφέας ανάμεσα σε άλλα ενός πολύ γνωστού βιβλίου με τον τίτλο «Αυτός που παίζει το βασιλιά», πέθανε το 1980 σε ηλικία πενήντα τριών μόλις χρόνων. Να πρόφτασε άραγε να αναθεωρήσει τις απόψεις του ή ήταν τελείως τυπική η συγγνώμη που είχε ζητήσει από τον Αγγελο Τερζάκη;