Περι ήθους

Η «ηθογραφία» είναι μια ταλαιπωρημένη έννοια. Στην πραγματικότητα η «Γκόλφω» και ο «Αγαπητικός της βοσκοπούλας» δημιούργησαν έγκαιρα ιθαγενές νατουραλιστικό θέατρο και μάλιστα ποιητικό.

Εγραφε κάποτε ένας σπουδαίος Ελληνας με πικρία πως αν σε κάθε μεγάλη θεωρία ή σχολή ή μόδα προτάξεις τη λέξη «ελληνικός», είτε την ευτελίζεις είτε την υποβαθμίζεις είτε την αλλοιώνεις είτε την υπερτιμάς, πάντως εν γένει αποπροσανατολίζεις τον δέκτη.

Μια τέτοια ταλαιπωρημένη έννοια είναι η ηθογραφία. Γράφω αυτές τις γραμμές τώρα που εισέβαλε στα λιμάνια μας η συκοφαντημένη εκείνη κατηγορία έργων του θεάτρου που ονομάστηκε «ηθογραφία» στα ελληνικά και ειδολογικά «δραματικό ειδύλλιο». Πρόπερσι θριάμβευσε η «Γκόλφω», φέτος εξόρμησε «Ο αγαπητικός της βοσκοπούλας». Για την παράσταση του έργου του Κορομηλά έχει γράψει η αγαπητή μου Μυρτώ Λοβέρδου.

Εγώ απλώς θέλω να θυμίσω πως 40 χρόνια πριν, όταν μπήκα στο στόχαστρο ως κριτικός, δέχτηκα δημόσια και παρατεταμένα βολές από κυρίως θεωρητικούς του θεάτρου, όταν υποστήριζα πως το δραματικό ειδύλλιο και το κωμειδύλλιο ελληνικά θεατρικά υβρίδια ήταν, νόθα μεν, αλλά υγιέστατα ιθαγενή μορφώματα θεατρικώς άκρως αποτελεσματικά. Τότε μου κόλλησαν τη ρετσινιά του συντηρητικού που θέλει να επιβάλει στην ελληνική σκηνή τη… φουστανέλα.

Ο δημόσιος τότε καβγάς είχε ως αφορμή τη σύνθεση του Ελεύθερου Θεάτρου «Μια ζωή Γκόλφω», όπου τα μορφωμένα παιδιά εκείνης της θεατρικής πρωτοπορίας με αισθήματα αγάπης – απέχθειας είχαν προσπαθήσει να κριτικάρουν την εμμονή του αστικού γούστου και ως εκ τούτου του εγγενούς μας επαρχιωτισμού στα παρωχημένα δείγματα του ποιητικού ρομαντισμού με πρότυπο την «Γκόλφω». Είχα τότε ως κριτικός διαπιστώσει πως με όλη την ευφυή διαπραγμάτευση (που έφτανε έως τις μελό ταινίες του Ξανθόπουλου – ως απόηχος της ιδεολογίας των ειδυλλίων -, έξοχη δουλειά του Παπαστάθη) το μορφωμένο κοινό κυρίως διανοουμένων είχε βγάλει μαντιλάκια στη σκηνή της κατάρας της Γκόλφως. Με όλη την ειρωνική προσέγγιση της σκηνοθεσίας κυριάρχησε η γνησιότητα των αισθημάτων και, γιατί όχι, ο έμφυτος σε κάθε ισορροπημένο άνθρωπο συναισθηματισμός.

Οταν ανέτοιμοι, όπως πάντα, εκτελωνίσαμε τις αισθητικές σχολές της Ευρώπης γύρω στο τέλος του 19ου και τις αρχές του 20ού (πεισιθάνατος ρομαντισμός, νατουραλισμός, ρεαλισμός, συμβολισμός, νεοκλασικισμός και πάει λέγοντας) μέσα στο συγκεχυμένο κοινωνικό και πολιτικό τοπίο αλλά και τα απόνερα της οικονομικής καταστροφής και του «ρομαντικού» φιάσκου της ήττας από την Τουρκία του ’97, νοθεύσαμε τα μηνύματα και μπερδέψαμε τα στυλ.

Στο θέατρο το 1896 παίζονται οι «Βρικόλακες» του Ιψεν και τους προλογίζει ο Ξενόπουλος και μαξιλαρώνεται, μεταφράζεται η «Νανά» του Ζολά και συνάμα η «Δεσποινίς Τζούλια» του Στρίντμπεργκ μαζί με το «Μανιφέστο» του μεγάλου σουηδού μεταφρασμένα από τον Γιάννη Καμπύση, συγγραφέα του νατουραλιστικού – σοσιαλιστικού έργου «Οι Κούρδοι», τριάντα χρόνια πριν από το «Φυντανάκι» και εξήντα πριν από την «Αυλή των Θαυμάτων».

Ο Παλαμάς γράφει τη δική του «Εντα Γκάμπλερ», την «Τρισεύγενη», ή αν θέλετε τη δική του «Νόρα». Ο Ξενόπουλος αναζητεί στα Επτάνησα αστικό τοπίο για να καταγράψει τον γνήσιο συντηρητισμό της Βαλέραινας και τον ριζοσπαστισμό (συνέχεια του «Βασιλικού» του Αντώνιου Μάτεση) της Στέλλας Βιολάντη.

Ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος στη Νέα Σκηνή του (ανιχνεύοντας ισορροπίες νατουραλισμού και συμβολισμού) ανεβάζει το «Κράτος του Ζόφου» του Τολστόι που είχε εγκαινιάσει στο Παρίσι τον άκρατο νατουραλισμό του Αντουάν (στη σκηνή στο Παρίσι υπήρχε παχνί και ζωντανά άλογα που τα ούρα τους έφτασαν στις πρώτες σειρές της πλατείας, όπου οι κυρίες με τις γόβες τους!)

Κανένας δεν είχε τότε αντιληφθεί πως ο Περεσιάδης της «Γκόλφως» (τυφλός ποιητής από την Ακράτα) αλλά και ο δημοσιογράφος και διπλωμάτης γαλλοθρεμμένος Κορομηλάς ιδιοφυώς προηγήθηκαν στην Ελλάδα δημιουργώντας νατουραλιστικό θέατρο ιθαγενές και μάλιστα ποιητικό. Ο ευρωπαϊκός νατουραλισμός, αντιδρώντας στον ρομαντισμό του Δουμά υιού και του Ροστάν (της «Κυρίας με τις καμέλιες» και του «Σιρανό» αντίστοιχα) είχε οδηγηθεί σε μια γραφή φωτογραφική, θα έλεγα, μιας καθημερινότητας στον θεατρικό λόγο. Ζολά, Γκι ντε Μοπασάν, ο διηγηματογράφος Τσέχοφ, οι ιταλοί βεριστές, ο Σούντερμαν στη Γερμανία, ο Βάλιε Ινγκλάν στην Ισπανία καλλιεργούν είτε έναν ωμό νατουραλισμό ή έναν πρώιμο λαϊκό εξπρεσιονισμό (π.χ. η τριλογία της «Λούλου» ή το «Γαϊτανάκι» του Βέντεκιντ και Σνίτσλερ αντίστοιχα).

Ονόμασα υβρίδια τα δραματικά ειδύλλια διότι, εκκινώντας από το ρομαντικό κυρίαρχο στοιχείο που επιχωρίαζε και στην πολιτική και κοινωνική ζωή, τα πάθη, τις τραυματικές ιστορικές ήττες (καθεστωτικό, δολοφονίες Καποδίστρια κ.ά., πρώτη κατοχή από τους Αγγλογάλλους, χρεοκοπία, μονοπώλιο και χρέος μετά την ήττα του ’97) και το ημιτελές πραξικόπημα στο Γουδή που ρομαντικότατα ονομάσαμε επανάσταση (δεν άνοιξε μύτη και ο στρατός δεν βγήκε από τους στρατώνες!), οι πρωτοπόροι εκείνοι συγγραφείς επέλεξαν ως φόρμα των ειδυλλίων τους τον ανομοιοκατάληκτο δεκαπεντασύλλαβο του δημοτικού τραγουδιού, ούτε καν τον ομοιοκατάληκτο του «Ερωτόκριτου».

Είναι η εποχή που ο Νικόλαος Πολίτης ονομάζει «Λαογραφία» τον αγγλικό όρο φολκλόρ και συγκεντρώνει τραγούδια, παραδόσεις, παραμύθια, δηλαδή προφορική παράδοση, που αξιοποίησε ο ευρωπαϊκός ρομαντισμός ως θεμέλιο της γένεσης των εθνών της νεωτερικότητας.

Αρα το δραματικό ειδύλλιο («Γκόλφω», «Αγαπητικός», «Χορός του Ζαλόγγου», «Εσμέ η Τουρκοπούλα») είναι δείγμα του ελληνικού ιδιόμορφου μοντερνισμού συνάλληλα με τον ιρλανδικό ποιητικό ρεαλισμό που συνδέεται, όπως και ο δικός μας, με την ανίχνευση των ιθαγενών ριζών.

Ας μην ξεχνάμε: η πρώτη σημασία του ήθους ήταν ΤΟΠΟΣ.