Οταν οι πειρατές ίδρυαν τις πρώτες οφσόρ

Δημιουργούσαν τεχνητές ελλείψεις και διαμόρφωναν τις τιμές στο χρηματιστήριο της εποχής στο όνομα μιας τζιχάντ – ιερού πολέμου – μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων. Οργάνωσαν τις πρώτες οφσόρ εταιρείες. Τα θιγμένα συμφέροντά τους όπλισαν το χέρι που δολοφόνησε τον Ιωάννη Καποδίστρια.

Τελικά όμως οι πειρατές ήταν οι ατρόμητοι θαλασσόλυκοι που σκορπούσαν τον θάνατο για να κατακτήσουν την πολυπόθητη λεία; Ή μήπως ήταν ταλαίπωροι και πεινασμένοι κλέφτες των θαλασσών, που ζητούσαν τρόπο να κερδίσουν τα προς το ζην και απέχουν πολύ από το πρότυπο του θρυλικού Μπαρμπαρόσα;

«Σήμερα οι περισσότεροι πιστεύουν ότι η πειρατεία είναι έγκλημα βάσει όσων ακούν στις ειδήσεις με αφορμή τις πρόσφατες επιθέσεις στη Σομαλία. Γενικότερα όμως η πειρατεία συνδέεται με μυθικούς χαρακτήρες, όπως ο κάπτεν Χουκ και ο Τζακ Σπάροου, στερεότυπα που έχουν δημιουργηθεί μέσω βιβλίων και τηλεοπτικών σειρών. Αν και θεωρώ ότι είναι σαφής ο διαχωρισμός ανάμεσα στους πραγματικούς πειρατές – εγκληματίες και στους χαρακτήρες μυθοπλασίας, τελικά οι περισσότεροι προτιμούν να ταυτίζουν τους πειρατές με τους γοητευτικούς ήρωες της φαντασίας» μας λέει ο καθηγητής Ναυτικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Χαλ, Ντέιβιντ Στάρκι, που συμμετέχει στο 2ο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο Περιήγησης και Χαρτογράφησης του Ελληνικού Χώρου «Κουρσάροι και Πειρατές στην Ανατολική Μεσόγειο, 15ος-19ος αι.», το οποίο διοργανώνει το Ιδρυμα Σύλβια Ιωάννου με τη συμμετοχή 30 και πλέον ελλήνων και ξένων επιστημόνων και έχει στόχο να ρίξει φως σε ένα παρεξηγημένο και μελανό σημείο της Ιστορίας.

«Με άλλα λόγια, για όλα φταίνε ο Τζόνι Ντεπ και το Χόλιγουντ» μας λέει η διευθύντρια του Ιδρύματος, Αρτεμις Σκούταρη, σχολιάζοντας τη λανθασμένη εικόνα που έχει το ευρύ κοινό σε σχέση με τους πειρατές. «Βγαίνουν στη θάλασσα επειδή πεινάνε και πρέπει κάπως να ζήσουν» λέει. «Δεν είναι εύκολο να είσαι πειρατής. Είναι ωραίο όταν μπορέσεις να γίνεις Μπαρμπαρόσα να έχεις δύναμη, να έχεις πολλά πλοία ή να περνάς καλά όπως ο Τζόνι Ντεπ».

«Το βασικό κίνητρο για τους πειρατές είναι οικονομικό» εξηγεί ο Ντέιβιντ Στάρκι. «Η πειρατεία είναι μια επιχείρηση στην οποία ο κόσμος επενδύει σε χρόνο και χρήμα, με σκοπό να αποκτήσει αγαθά που θα μπορεί να πουλήσει ή να καταναλώσει προς ίδιον όφελος. Και παρά το γεγονός ότι οι πειρατές ζούσαν στην παρανομία, λειτουργούσαν σε αγορές που διέπονταν από τις αρχές της προσφοράς και της ζήτησης, ενώ τις περισσότερες φορές τα κλοπιμαία διετίθεντο  αποκλειστικά στη μαύρη αγορά».

Τα αγαθά που περνούσαν από τα χέρια τους, άλλωστε, τους επέτρεπαν να αναδειχθούν σε οικονομικούς παράγοντες. «Οταν έκλεβαν κρασί ή σιτηρά σε μεγάλες ποσότητες, δημιουργούνταν τεχνητή έλλειψη στην αγορά και κατά συνέπεια πουλούσαν ακριβότερα το εμπόρευμα. Χειραγωγούσαν το “χρηματιστήριο” της εποχής.

Επιπλέον ας μην ξεχνάμε ότι οι πειρατές δημιούργησαν τις πρώτες οφσόρ εταιρείες. Οταν ο Μπαρμπαρόσα, επί παραδείγματι, έγινε ένας ισχυρός άνδρας με λεφτά, σκλάβους, πλοία, για να προστατέψει τους θησαυρούς του από πιθανή λεηλασία, κατέλαβε το Αλγέρι, δημιούργησε δικό του κρατίδιο κι αυτοανακηρύχθηκε αντιβασιλέας. Αν και “υπάλληλος” του σουλτάνου, είχε φυλάξει όλη του τη λεία σε επικράτεια εκτός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αν δεν είναι αυτό οφσόρ, τότε τι είναι;» λέει η κυρία Σκούταρη.

Αξιζε τον κόπο να κινδυνεύσει κάποιος τη ζωή του για έναν κούρσο; «Οι αριθμοί μιλούν από μόνοι τους» συνεχίζει. «Αν αναλογιστείτε ότι μια γυναίκα κόστιζε στο σκλαβοπάζαρο 80-100 δουκάτα, μια ηλικιωμένη 30 και ένα αγόρι 40-50 κι ότι ο μισθός του διοικητή της Νάξου ήταν 500 δουκάτα τον χρόνο…».

Μόνο η πείνα όμως αρκεί για να ωθήσει στην παρανομία; «Οχι» απαντά η καθηγήτρια Ιστορίας Νεότερου Ελληνισμού στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Ολγα Κατσιαρδή-Χέρινγκ. «Η έλλειψη ή παράβλεψη των όποιων κανόνων διεθνούς ναυτικού δικαίου που άρχισε να διαμορφώνεται ακριβώς σε αυτή την περίοδο, άφησε πολύ χώρο για την ανάδειξη των πειρατικών επιδρομών ως ρυθμιστή του εμπορίου, της ασφάλειας ή μη κατοίκων και περιουσιών, αλλά και της διεξαγωγής διπλωματικών συνομιλιών, της προστασίας των παραλίων και προπαντός του σεβασμού ή μη των εμπορικών και κρατικών σημαιών από τα ιστιοφόρα που διέπλεαν νυχθημερόν τη Μεσόγειο και ανέδειξαν τελικά την πειρατεία σε κανονικότητα».

Πόσα κοινά μπορεί να έχει η πειρατεία του παρελθόντος με το σήμερα; «Ο κούρσος που συνέβαινε στα μέρη μας, επειδή δεν υπήρχε οργανωμένος στόλος για την αντιμετώπιση του εχθρού, είναι κατά κάποιον τρόπο ιερός πόλεμος, τζιχάντ… χριστιανοί εναντίον μωαμεθανών και αντίστροφα. Υπήρχε ένα ηθικό πλαίσιο. Ο Μπαρμπαρόσα – που ήταν Μυτιληνιός – χτυπούσε τους χριστιανούς επειδή ήταν εξωμότης» υποστηρίζει η κ. Σκούταρη. Κι όσο για τους σομαλούς πειρατές; «Τα κίνητρα και η μεθοδολογία είναι ίδια. Μόνο που τώρα πίσω τους βρίσκεται το οργανωμένο έγκλημα που τους εκμεταλλεύεται».

INFO
Το 2ο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο Περιήγησης και Χαρτογράφησης του Ελληνικού Χώρου  «Κουρσάροι και Πειρατές στην Ανατολική Μεσόγειο, 15ος-19ος αι.» διοργανώνεται από το Sylvia Ioannou Foundation, 17-19 Οκτωβρίου, στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης (Νεοφύτου Δούκα 4).
Το πλήρες πρόγραμμα και αναλυτικές πληροφορίες στην ιστοσελίδα
http://www.sylviaioannoufoundation.org/2nd-international-conference