Μπορεί να υπάρξει αριστερή λιτότητα;

Ιανουάριος 1977. Ο Ενρίκο Μπερλινγκουέρ είναι ο κεντρικός ομιλητής στο Teatro Eliseo της Ρώμης σε μια συγκέντρωση διανοουμένων της ιταλικής Αριστεράς. Το ακροατήριό του αιφνιδιάζεται μάλλον δυσάρεστα όταν σε μια αποστροφή της ομιλίας του ο ηγέτης του PCI λέει: «Η λιτότητα για εμάς είναι το μέσο να ξεπεράσουμε ένα σύστημα του οποίου τα διακριτικά χαρακτηριστικά είναι η αλόγιστη σπατάλη, η αποθέωση του ασύδοτου ατομικισμού και του πιο ξέφρενου καταναλωτισμού».

Ο Μπερλινγκουέρ θα επαναλάβει την πρόταση στη Λυρική Σκηνή του Μιλάνου, όπου το κοινό είναι βιομηχανικοί εργάτες. Αλλά ούτε σε εκείνους αρέσει η ιδέα. Δεν αρέσει καν στους κομματικούς συντρόφους του. Στα μάτια τους, η austerità δεν είναι παρά αυτό που η Δεξιά αποκαλούσε sacrifici – θυσίες – στις οποίες θα έπρεπε να υποβληθούν οι ιταλοί πολίτες για να ξεπεράσει η χώρα τους την κρίση. Η χρήση του όρου «λιτότητα» έκανε τόση εντύπωση ώστε ελάχιστοι παρατήρησαν ότι ο Μπερλινγκουέρ είχε χρησιμοποιήσει πολύ περισσότερο τη λέξη σπατάλη. Σπατάλη των πόρων, της ενέργειας, του πλούτου, των σκουπιδιών.

Θεωρίες για τις επενδύσεις

Εκείνες οι δύο ομιλίες του Μπερλινγκουέρ εκδόθηκαν στην Ιταλία το 2010 σε έναν κοινό τόμο υπό τον τίτλο «Ο δρόμος της λιτότητας. Για ένα νέο μοντέλο ανάπτυξης». Οχι για να απαντήσουν, αλλά για υπενθυμίσουν ότι το ερώτημα στην πραγματικότητα δεν έχει απαντηθεί ακόμη: μπορεί να υπάρξει αριστερή λιτότητα; Είναι συμβατό το ιδεολογικό οπλοστάσιο της Αριστεράς με τις περικοπές των δημόσιων δαπανών, πολλές από τις οποίες κατευθύνονται στο κράτος πρόνοιας, έναν από τους πυλώνες της σύγχρονης Σοσιαλδημοκρατίας; Και ποιος, εκτός από τον οραματικό Μπερλινγκουέρ, είναι ο μεγάλος θεωρητικός της αριστερής λιτότητας;

Υπάρχει ένας οικονομολόγος, ένας Τζον Κέινς, που να υποστηρίζει ότι σε περιόδους οικονομικής ύφεσης είναι λάθος να επιχειρείται η τόνωση της οικονομίας με δημόσιες επενδύσεις; Μάλλον όχι. Ο τελευταίος σταρ της επιστήμης των Οικονομικών είναι ο Γάλλος Τομά Πικετί. Και η δική του ανάλυση δεν λέει πουθενά ότι η λιτότητα είναι η σωστή θεραπεία για την ανάκαμψη της οικονομίας. Η γάγγραινα που κακοφορμίζει και απειλεί να τινάξει το σύστημα στον αέρα, υποστηρίζει στο «Το κεφάλαιο στον 21ο αιώνα», είναι οι ανισότητες. Το πρόβλημα επομένως δεν είναι ότι το κράτος ξοδεύει περισσότερα από όσα παράγει. Δεν είναι ότι δεν υπάρχει πλούτος. Είναι ότι βρίσκεται συγκεντρωμένος στα χέρια λίγων και εις βάρος των πολλών.

Ο Γιώργος Παπανδρέου εννοούσε πιθανότατα και αυτό όταν έλεγε το φθινόπωρο του 2009 στη ΔΕΘ ότι «λεφτά υπάρχουν». Δεν μπόρεσε να τα βρει όμως. Η πολιτική της λιτότητας την οποία υποχρεώθηκε να ακολουθήσει μετά την υπογραφή του Μνημονίου καταβρόχθισε τον ίδιο και το κόμμα του. Το κραταιό ΠΑΣΟΚ του 45%, ο μεγαλύτερος πολιτικός σχηματισμός της ευρωπαϊκής Κεντροαριστεράς, μετατράπηκε σε λίγους μήνες στον μεγάλο ασθενή του ελληνικού πολιτικού συστήματος, ένα κόμμα που χαροπαλεύει στην Εντατική για να μείνει στη ζωή. Οχι ένα αλλά τρία πακέτα λιτότητας πλήρωσαν οι πορτογάλοι Σοσιαλιστές, τη δική τους επιστροφή από τον Αδη επιχειρούν στην Ισπανία οι Σοσιαλιστές μετά τη συντριπτική ήττα τους στις εκλογές του Νοεμβρίου 2011. Το γερμανικό κοκτέιλ σκληρής λιτότητας και δομικών μεταρρυθμίσεων αποδείχθηκε πολύ βαρύ και για την ισπανική Σοσιαλδημοκρατία, σχεδόν τη βύθισε στην ανυπαρξία και έστειλε τον ηγέτη της, τον Χοσέ Λουίς Θαπατέρο, στο πολιτικό νεκροταφείο.

Η ακινησία του Ολάντ

Τηρουμένων των αναλογιών, μια τέτοια μάχη για να κρατηθεί στη ζωή δίνει στη Γαλλία και ο Φρανσουά Ολάντ. Ο γάλλος πρόεδρος προσπάθησε να βρει και αυτός λεφτά που υπήρχαν όταν εξελέγη ανακηρύσσοντας εχθρούς του τους πλούσιους και φορολογώντας το 75% της περιουσίας τους. Απέτυχε, όχι μόνο επειδή ο Ζεράρ Ντεπαρντιέ ζήτησε καταφύγιο στην αυλή της Ρωσίας για να γλιτώσει τους φόρους. Αλλά και επειδή το μέτρο υιοθετήθηκε χωρίς τον σχεδιασμό που θα επέτρεπε να ξεπεραστεί ο σκόπελος του Συνταγματικού Δικαστηρίου. Τον περασμένο Ιανουάριο ο γάλλος πρόεδρος εξήγγειλε το Σύμφωνο Ευθύνης, ένα σχέδιο ενίσχυσης των επιχειρήσεων, σκοπός του οποίου ήταν να αυξηθούν οι ιδιωτικές επενδύσεις και μέσω αυτών και οι θέσεις εργασίας. Το ένα είναι ότι ο Ολάντ κατηγορήθηκε για δεξιά στροφή. Το δεύτερο – και πιο σημαντικό – είναι ότι το σχέδιο δεν έχει αποδώσει σχεδόν τίποτε. Η γαλλική οικονομία βρίσκεται σε φάση στασιμότητας σαν βαρύ κάρο που έχει κολλήσει στη λάσπη. Πολιτική λιτότητας ο Ολάντ δεν έχει υιοθετήσει. Από την άλλη, όμως, δεν μπορεί να ρίξει χρήμα στην αγορά προκειμένου να τονωθεί η κατανάλωση καθώς δεσμεύεται από το Σύμφωνο Σταθερότητας που τον υποχρεώνει να ρίξει το έλλειμμα κάτω από το 3%. Με άλλα λόγια, το Σύμφωνο Σταθερότητας και η οικονομική ορθοδοξία του Βερολίνου υποχρεώνουν τον ούτως ή άλλως δυσκίνητο Ολάντ σε ακόμη μεγαλύτερη ακινησία. Πού μπορεί να βρίσκεται η λύση; Σε αυτό που υπαινίχθηκε ο αποδεκατισμένος εκλογικά πρόεδρος στη συνέντευξη που παραχώρησε την περασμένη Τετάρτη στη «Μοντ»: ότι το γαλλικό έλλειμμα θα υπερβεί φέτος το 3% καθώς «ο ρυθμός δημοσιονομικής προσαρμογής στην Ευρώπη πρέπει να προσαρμοστεί στην έκτακτη κατάσταση που αντιμετωπίζουμε».

Η ρήξη του Ρέντσι

Ο γάλλος πρόεδρος είπε χαμηλόφωνα αυτό που είχε βροντοφωνάξει λίγες ημέρες νωρίτερα ένας άλλος Κεντροαριστερός, ο ιταλός πρωθυπουργός Ματέο Ρέντσι σε συνέντευξη που παραχώρησε στους «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς»: «Για τις μεταρρυθμίσεις αποφασίζω εγώ, όχι η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, η τρόικα ή η Ευρωπαϊκή Επιτροπή». Με αυτή του τη φράση ο Ρέντσι κήρυξε τη ρήξη της ιταλικής Κεντροαριστεράς, και κατ’ επέκταση της ευρωπαϊκής, με μια πολιτική την οποία δεν μπορεί να υπηρετήσει επειδή είναι εντελώς ασύμβατη με το DNA της. Ο στόχος του Ρέντσι, ένα σύμφωνο ελαστικότητας που θα επιτρέψει στις ευρωπαϊκές οικονομίες να πάρουν μερικές βαθιές ανάσες, είναι ασφαλώς φιλόδοξος. Τουλάχιστον προς το παρόν, το Βερολίνο δεν φαίνεται διατεθειμένο να συναινέσει. «Βλέπω με πολλές επιφυλάξεις την πρόταση του Ρέντσι για ένα σύμφωνο ελαστικότητας. Δεν θα ήταν φρόνιμο να πειράξουμε τώρα το Σύμφωνο Σταθερότητας γιατί θα υπονομεύαμε την εμπιστοσύνη στο ευρώ» δήλωνε προ ημερών ο Νόμπερτ Μπάρτλε, πρωτοκλασάτο στέλεχος της γερμανικής Δεξιάς και στενός συνεργάτης της Μέρκελ.

Ο γερμανός πολιτικός όμως είπε και κάτι άλλο: ότι είναι βέβαιο πως το φθινόπωρο η Ευρώπη θα ζήσει μια πολύ σκληρή πολιτική σύγκρουση. Θα ήταν λάθος, ωστόσο, να τη δει κανείς σαν μια σύγκρουση ανάμεσα στο Βερολίνο, στο Παρίσι και στη Ρώμη, δηλαδή ανάμεσα στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Στην ουσία πρόκειται για μια σύγκρουση ανάμεσα στα δύο μεγάλα ιδεολογικά στρατόπεδα που διαμορφώθηκαν τον 20ό αιώνα και που, σε πείσμα όσων κήρυξαν το τέλος των διαχωριστικών γραμμών, εξακολουθούν να υπάρχουν: την Αριστερά και τη Δεξιά. Και είναι μια σύγκρουση για τη λιτότητα. Την οποία η Αριστερά μπορεί να κερδίσει μόνο αν καταφέρει να προτείνει ένα αξιόπιστο εναλλακτικό σχέδιο, μόνο αν μπορέσει να πείσει ότι η εφαρμογή της δικής της ατζέντας θα φέρει και καλύτερα αποτελέσματα. Θα νικήσει μόνο αν καταφέρει να βρει τον τρόπο να αποδείξει ότι το φάρμακο δεν είναι η εφαρμογή της λιτότητας αλλά η καταπολέμηση των ανισοτήτων και ότι οι ανισότητες πρέπει και μπορεί να καταπολεμηθούν σε καπιταλιστικό περιβάλλον επειδή η συσσώρευση του κεφαλαίου σε λίγα χέρια είναι πρωτίστως τοξική για το ίδιο το σύστημα.

Είναι κάτι που επισημαίνει ο Τομά Πικετί στο ογκώδες πόνημά του, προβλέποντας ότι αν συνεχιστεί η διεύρυνση του χάσματος οι αντοχές του συστήματος θα δοκιμαστούν σύντομα. Η προειδοποίηση αυτή πρέπει να φτάσει στο Βερολίνο και στις Βρυξέλλες – είτε τη σιγοψιθυρίσει ο συνεσταλμένος Φρανσουά Ολάντ είτε χρειαστεί να τη βροντοφωνάξει ο Ματέο Ρέντσι. Για την ευρωπαϊκή Κεντροαριστερά ήρθε ο καιρός να αιφνιδιάσει. Οπως αιφνιδίασε κάποτε το ακροατήριό του ο Ενρίκο Μπερλινγκουέρ.