Ρόδος, βουτιές στη θάλασσα και στη γραφή

Μελετώντας κανείς τη ζωή και το έργο του σπουδαίου πεζογράφου Νίκου Κάσδαγλη θα ήταν αδύνατο να πιστέψει ότι είχε περάσει σχεδόν όλη τη ζωή του στη Ρόδο. Αναπόφευκτα σκέφτεσαι πόσα θα είχε να κερδίσει η ελληνική επαρχία αν σημαντικά συγγραφικά και καλλιτεχνικά αναστήματά της είχαν παραμείνει στον χώρο της γενέτειράς τους. Τα ίδια δεν θα είχαν σε τίποτα ζημιωθεί (απόδειξη ο Νίκος Κάσδαγλης που το έργο του έχει κατακτήσει πανελλήνια εμβέλεια), ενώ επιπλέον θα είχε αποσυμφορηθεί η πρωτεύουσα και θα είχε ωφεληθεί αφάνταστα η ίδια η επαρχία.

Μια μικρή ένσταση ότι όσο σημαντικός και να είναι ένας δημιουργός οι συντοπίτες του, εφόσον πρόκειται για επαρχία, συνειδητά τον παραγνωρίζουν θα μπορούσε να διασκεδαστεί με την επίσης βάσιμη ένσταση τού πόσο τελικά υποκριτικός και ψυχοφθόρος είναι ο θαυμαστικός περίγυρος της πρωτεύουσας και της συμπρωτεύουσας. Σε τελευταία ανάλυση, για έναν δημιουργό υπάρχει πάντα το μέλλον ώστε αν πραγματικά αξίζει θα «επανέλθει» έστω και ερήμην του. Με τον Νίκο Κάσδαγλη μάλιστα και τη διαμονή του στη Ρόδο, σχεδόν σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, έχουμε ακόμη μια επιβεβαίωση ότι η επαρχία όχι μόνο το καθαυτό λογοτεχνικό έργο ενός συγγραφέα δεν μπορεί να επηρεάσει αλλά ούτε καν την ενεργή του παρουσία στα πολιτικά και κοινωνικά δρώμενα της εποχής του, καθώς θεωρείται αναπόφευκτη η παραμονή στην Αθήνα προκειμένου να συμμετέχει κανείς σε αυτά.

Ηταν τόσο έντονη η ανάμειξη του Νίκου Κάσδαγλη σε ό,τι γινόταν, ιδιαίτερα την περίοδο της χούντας, είτε πρόκειται για την καίρια συμβολή του στην έκδοση των «Δεκαοχτώ κειμένων» και των «Νέων κειμένων» είτε για τη συμμετοχή του στη συντακτική ομάδα «Η συνέχεια», ώστε τον αισθανόταν κανείς να κυκλοφορεί ανάμεσά μας παρά να διαμένει στη «μακρινή» Ρόδο. Και αν την «πληροφορία» για τη βία που αποτελεί τον θεματικό άξονα στα περισσότερά του πεζογραφήματα («Τα δόντια της μυλόπετρας», «Η Μαρία περιηγείται τη μητρόπολη των νερών», «Εγώ ειμί  Κύριος ο Θεός σου», «Η δίψα», «Ακοίμητο το αίμα των νεκρών», τόσα και τόσα) θα μπορούσε με τις ευαίσθητες κεραίες του να την έχει οπουδήποτε και αν ζούσε, τις ίδιες αυτές κεραίες διέθετε για οτιδήποτε κοντινό ή μακρινό, τοπικό ή παγκόσμιο, ξένο ή εγχώριο.

Γι’ αυτό και δεν εκπλήσσει αλλά παρηγορεί μια σύμπτωση στον Νίκο Κάσδαγλη: να έχει γράψει ένα ολόκληρο βιβλίο με βάση την πρωτοπρόσωπη αφήγηση ενός κούρδου αγωνιστή και με τίτλο «Το Αραράτ αστράφτει» και να έχει μεταφράσει, αμέσως μετά την πτώση της χούντας, το βιβλίο-μαρτυρία του ελληνογάλλου δημοσιογράφου Γιάννη Σταράκη «Στις φυλακές των Συνταγματαρχών», όπου εξιστορεί ο τελευταίος τη μακρά παραμονή του στα κρατητήρια του ΕΑΤ-ΕΣΑ μεσούσης της δικτατορίας.

Προτιμούμε ωστόσο να συνεχίσουμε με δύο αυθεντικές μαρτυρίες γραμμένες και οι δύο ειδικά για «ΤΑ ΝΕΑ». Την πρώτη την υπογράφει η κόρη του Νίκου Κάσδαγλη Αννα-Μαρία και έχει τον τίτλο «Ο καθημερινός Κάσδαγλης».

«Κοινωνικά ευχάριστος και φιλόξενος, διακριτικός, με χιούμορ και αυτοπεποίθηση, ήταν στην πραγματικότητα άνθρωπος μοναχικός, με μετρημένους αγαπητούς φίλους. Τον διέκρινε η ικανότητα αυτοσυγκέντρωσης, η απομόνωση μέσα στο πλήθος, έγραφε τα βιβλία του – τουλάχιστον την πρώτη γραφή – συστηματικά στο μπαρ φιλικού ξενοδοχείου. Αν και λογοτέχνης, δεν είχε διαίσθηση. Ηταν εγκεφαλικός (χαρακτηριστική η προτίμησή του για την τέχνη της φούγκας του Μπαχ), θεωρητικός, δραστήριος και μεθοδικός. Καλός σκακιστής αν και χωρίς μελέτη, αριθμομνήμων, πολύ καλός στο μπριτζ, όπου κέρδιζε μακροπρόθεσμα παίζοντας για χρόνια με την ίδια σταθερή παρέα (δικηγόρους, επιχειρηματίες). Μέσα στην οικογένεια, όταν βρισκόταν καιρός, έπαιζε σκραμπλ, τάβλι, μπελότα και πόκα. Δεν έκανε σε κανέναν χατίρια – ακόμα και στη Μονόπολη!

Ηταν ριψοκίνδυνος και απόλυτος σε θέματα αρχής και ελευθερίας, τόσο πνευματικής όσο και φυσικής. Εκανε τις επιλογές του και δεν μετάνιωνε γι’ αυτές. Ηταν απόλυτα πιστός ως σύζυγος και ως φίλος. Είχε μια φυσική άνεση, άμεσα εξαρτημένη από τη σωματική του ρώμη και αντοχή. Επαιζε από μικρός πιγκ-πογκ με φαρμακερό σερβίς. Ηταν άφοβος, δεινός ψαροντουφεκάς με τεράστια πνευμόνια, κολυμβητής μεγάλων αποστάσεων, ακόμα και σε προχωρημένη ηλικία. Του άρεσε το περπάτημα στα βουνά και είχε μεράκι την ιστιοπλοΐα: ήταν σε θέση να αρματώσει ιστιοπλοϊκό, όχι μόνο να το ταξιδέψει. Στη δεκαετία του ’70 έμαθε ιστιοσανίδα και θαλάσσιο σκι. Οι δραστηριότητες αυτές κάποτε είχαν συνέπειες: λόγου χάρη κατέβηκε την Πάρνηθα μόνος του με σπασμένο μηνίσκο και οδήγησε μοτοσικλέτα για 50 χιλιόμετρα με εκτεταμένο έγκαυμα τρίτου βαθμού από την εξάτμιση. Εσπασε τρεις φορές σπόνδυλο (και πέρασε ξαπλωμένος σε σανίδα έναν μήνα κάθε φορά…), αν και στις δύο από τις τρεις περιπτώσεις έπεσε κλαδεύοντας δέντρο.  

Φυσικό επακόλουθο του σωματικού καμάτου ήταν η καλή όρεξη, χωρίς παραξενιές. Με τη σύνταξη, οπότε είχε περισσότερο χρόνο να προσφέρει στο σπίτι, μαγείρευε τρεις σπεσιαλιτέ: φασολάδα, καρμπονάρα και κοτόπουλο (πολύ) λεμονάτο. Ομως η βασική του συνεισφορά στο νοικοκυριό ήταν εξαρχής οι ξυλοκατασκευές αντοχής – οι μεγάλες, τοίχο-τοίχο βιβλιοθήκες με τα ράφια ρυθμιζόμενου ύψους, αλλά και η κρεμάστρα για τα παλτά, σκαμνιά, πάγκοι και ράφια κουζίνας, ξύλινες σκάλες… Χαρακτηριστικό των κατασκευών του ήταν η χρηστικότητα και η λιτότητα. Ενδιαφερόταν γενικά για τη λειτουργικότητα, αδιαφορώντας για τα στολίδια και την εκζήτηση. Από εκεί ξεκινούσε και το πάθος του για την ορθή χρήση της γλώσσας, την οποία θεωρούσε εργαλείο που έπρεπε να είναι αποτελεσματικό, χωρίς περιττά βάρη.

Εκτός από τη δουλειά του στην Αγροτική Τράπεζα (ή τις βιοποριστικές  του ασχολίες όταν απολύθηκε την εποχή της χούντας), το γράψιμο και το διάβασμα, βασική του ενασχόληση ήταν η φροντίδα για τα χωράφια με τις ελιές της οικογένειας – όργωμα, πότισμα, συνεργείο για το μάζεμα, το λιοτρίβι τη νύχτα. Η παραγωγή, τις καλές χρονιές, έφτανε τους 4 τόνους λάδι. Eπί δικτατορίας ασχολήθηκε με αντιπροσωπείες (πλακάκια, ταχύπλοα και εξωλέμβιες μηχανές). Διέθετε επίσης τρία κρις-κραφτ για σκι σε τουρίστες, μαζί με μαθήματα. Κατά τη Μεταπολίτευση επανήλθε στην Τράπεζα, αλλά βγήκε στη σύνταξη νωρίς γιατί δεν άντεξε για πολύ την Αθήνα όταν έγινε γενικός διευθυντής. Ως συνταξιούχος, πέρα από τη λογοτεχνία, ασχολήθηκε συστηματικά με τη Διεθνή Αμνηστία, το πρόβλημα των πυρηνικών όπλων και το κουρδικό ζήτημα. Συνέβαλε αποφασιστικά στην ίδρυση του Διεθνούς Κέντρου Λογοτεχνών και Μεταφραστών της Ρόδου».