Επικαιρότητα 113 χρόνων: Κωνσταντίνος Χρηστομάνος – Ελλη Αλεξίου

Ποιος θα φανταζόταν άραγε ότι ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος, η εμβληματικότερη μορφή του νέου ελληνικού θεάτρου και η Ελλη Αλεξίου, η σπουδαία πεζογράφος, θα είχαν συναντηθεί στην Αθήνα τον τελευταίο χρόνο της ζωής του ιδρυτή της Νέας Σκηνής, το 1911, ενώ η δημιουργός του βιβλίου «Σκληροί αγώνες για μικρή ζωή» ήταν μόνο 15 χρονών; Η ζωή έρχεται διαρκώς κοντά μας σαν παραμύθι φθάνει οι άνθρωποι που το στοιχειώνουν να έχουν πονέσει και βασανιστεί. Κανείς δεν θυμάται τους άλλους για τα μακρινά πολυτελή τους ταξίδια ή για τα πολυτελή γεύματα και δείπνα τους, γεγονότα που με όση περισσότερη χλιδή συνδυάζονται τόσο η μνήμη βιάζεται να τα διαγράψει, σχεδόν σαν να την έχουν βιάσει για να διατηρήσει πράγματα άχρηστα.

Τους ανθρώπους τους θυμόμαστε για τις περιπέτειές τους – φανερές ή κρυφές – τις διαψεύσεις τους, τις απογοητεύσεις τους, τις σωματικές τους αναπηρίες, αν δώσανε και τη ζωή τους ακόμη για έναν σκοπό, χωρίς κανένας να τους υποχρεώσει.

Το 1911, όταν η Ελλη Αλεξίου συναντά τον Κωνσταντίνο Χρηστομάνο η ζωή του δεύτερου είναι γεμάτη με όσα ήδη μνημονεύσαμε – αλλά και με άλλα πολλά. Είναι 44 μόλις χρονών (αυτήν τη χρονιά άλλωστε θα φύγει από τη ζωή) και έχει περάσει ήδη τα 40 του χρόνια μέσα σε μια τρομερή συνθήκη: σε ηλικία τεσσάρων χρονών είχε πέσει στη σκάλα του σπιτιού του και είχε σπάσει τη σπονδυλική του στήλη. Θα ζήσει με παραμορφωμένο σώμα και συνειδητοποιεί κανείς απολύτως το μέγεθος της δυστυχίας του αν διαβάσει ένα απόσπασμα μιας εκτεταμένης μελέτης που του έχει αφιερώσει ο Αλκης Θρύλος (Ελένη Ουράνη), γνωστός για την ακρίβεια και την εντιμότητα των παρατηρήσεών του:

«Ολη η εμφάνισή του, οι κινήσεις του, οι κλίσεις του ήταν θηλυπρεπείς. Σε αυτήν τη θηλυπρέπεια πρέπει να αποδοθεί η υπερβολική, η νοσηρή του ωραιοπάθεια και το πάθος του για την ωραία λεπτομέρεια. Αν τύχαινε να αγοράσει κάτι σε ένα μαγαζί, δεν το έπαιρνε αν του το τύλιγαν σε χαρτί που δεν του άρεσε το χρώμα του. Αγόραζε τις ακριβότερες, τις σπανιότερες μυρωδιές. Οταν έστελνε ένα γράμμα, εκείνος που το λάβαινε ήξερε αμέσως από την έντονη μυρωδιά του και πριν αναγνωρίσει το γράψιμο ότι ήταν δικό του. Οταν ήταν μόνος, έβαζε στο κεφάλι του ένα στέμμα, μια κορώνα Φραγκοπαναγιάς, που την είχε αγοράσει στο Δημοπρατήριο, και την είχε ντύσει με κόκκινο βελούδο. Οταν τον συνέλαβε ένας φίλος του με αυτό το παράδοξο κάλυμμα δικαιολογήθηκε: “Τη φορώ άμα εργάζομαι, πιστεύω ότι είμαι βασιλιάς και μου κατεβαίνουν βασιλικές σκέψεις”».

Αν και το 1884 ενεγράφη στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, εγκατέλειψε σύντομα την Ιατρική και σπούδασε Βυζαντινή Ιστορία και Παλαιογραφία στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης. Διορίστηκε λέκτωρ της Νεοελληνικής στο ίδιο πανεπιστήμιο και συγχρόνως καθηγητής της Νεοελληνικής στο Ινστιτούτο των Νεοελληνικών Γλωσσών. Από το 1891 ώς το 1893 υπήρξε δάσκαλος της Νέας Ελληνικής και συνοδός της αυτοκράτειρας της Αυστρίας Ελισάβετ, συζύγου του Φραγκίσκου Ιωσήφ.

Λίγους μήνες μετά τη δολοφονία της αυτοκράτειρας από έναν ιταλό αναρχικό στη Βιέννη, ο Χρηστομάνος θα δημοσιεύσει το βιβλίο του «Το βιβλίο της αυτοκράτειρας Ελισάβετ», που θα επισύρει την μήνιν της αυστριακής αυλής. Με αποτέλεσμα να περιοδεύσει για δύο – τρία χρόνια στην Ευρώπη και να καταλήξει στην Αθήνα, ιδρύοντας το 1901 τη Νέα Σκηνή. Στις 27 Φεβρουαρίου του ίδιου χρόνου καλεί στο θέατρο του Διονύσου τούς πιο σπουδαίους πνευματικούς ανθρώπους της εποχής, τον Κ. Παλαμά, τον Δ. Καμπούρογλου, τον Γρ. Ξενόπουλο, τον Π. Νιρβάνα, τον Λ. Πορφύρα, τον Γ. Βλαχογιάννη και με παλμώδη φωνή διακηρύσσει την πεποίθησή του στην τεράστια εκπολιτιστική αποστολή ενός αναγεννημένου θεάτρου. Κλείνει τη μακρά εισήγησή του με τα παρακάτω λόγια:

«Επειδή όμως όλαι αι απαρχαί είναι δύσβατοι και η εντελώς αγνή αλήθεια εις τους πολλούς είναι μισητή, δεν θα επιβάλλωμεν ημάς αυτούς, αλλά θα παραδεχθώμεν και έργα ξένων ποιητών, τα οποία θα είναι υφασμένα με καλλονήν και ως εκ τούτου θα είναι ελληνικά. Με τον καιρόν, όταν αι παρ’ ημίν στειρεύσασαι πηγαί της αρμονίας αναβλύσουν και πάλιν, τότε θα εξυπνήσει και η υψίστη ποίησις ως την φαντάζομαι, τότε και η ψυχή μας θ’ αναφανεί οποία αληθώς είναι εις την αιωνίαν σιγήν του ιδίου της ουρανού, υπό τα άστρα της αληθούς νυκτός, τότε και η ψυχή του ελληνικού έθνους θ’ αναλάμψει με την παλαιά της αίγλην, θα εκχυθεί ως γαλαξίας, όστις θα καταυγάσει το χάος της ζωής και θα πλάσει νέους κόσμους φωτός».

 Αν λάβουμε υπόψη μας μια αποστροφή του Αλέξη Μινωτή, διατυπωμένη σε μεταγενέστερα χρόνια, κατανοούμε την πεποίθηση παλαιότερων και νεότερων θεατρανθρώπων ότι ο Χρηστομάνος μαζί με τον Θωμά Οικονόμου παρέλαβαν το θέατρο τον 19ο αιώνα και το παρέδωσαν στον 20ό. Γράφει ο Μινωτής: «Η περίοδος, ας την πούμε ευρωπαϊκή, του παλιού Βασιλικού Θεάτρου (με τον Θωμά Οικονόμου) και της Νέας Σκηνής δεν έπεσε στο νερό. Υπήρξε μια πρώτη καλή πληροφορία, από δεύτερο χέρι φυσικά, για τους υψηλούς πολιτιστικούς σκοπούς που υπηρετεί το θέατρο στις πνευματικά αναπτυγμένες χώρες. Ετσι μετά το αποτράβηγμα των δύο λαμπρών θεατρανθρώπων, το ελληνικό θέατρο κατρακύλησε στα πιο χθαμαλά επίπεδα του βιοπορισμού και της εμπορίας».

Και η Ελλη Αλεξίου; Ευγνωμονούμε την καλή μας τύχη να της έχουμε ζητήσει στα χρόνια της δεκαετίας του ’60, όταν την ακούσαμε να εξομολογείται τη συνάντησή της με τον Χρηστομάνο, να γράψει το σχετικό περιστατικό. Το παραθέτουμε όπως ακριβώς μας το παρέδωσε:

«Είναι καλοκαίρι του 1911 κι έχουμε έρθει για πρώτη φορά με τον αδερφό μου, τον Λευτέρη, στην Αθήνα. Μένουμε έξω από την πρωτεύουσα, στα έρημα τότε Πατήσια. Ζούσαμε μέρες συνεχών αποκαλύψεων. Η Αθήνα μάς εντυπωσίασε με μύριους τρόπους. Ακόμα και οι φωνές των διαλαλητάδων στους δρόμους ή και των μανάδων, όταν βγαίνανε στα μπαλκόνια και φώναζαν τα παιδιά τους, μας είχαν καταπλήξει. Δεν φώναζαν, παρά τραγουδούσαν αλλάζοντας κλίμακα.

Μα και πολλά ονόματα – θρύλοι απλησίαστοι – που τα γνωρίζαμε από τις εφημερίδες ή μονάχα από τη φήμη τους, ζωντάνευαν μπροστά μας.

– Γρήγορα! Γρήγορα! Ετοιμάσου, μου φώναξε ένα πρωί μέσα από την κουζίνα η Γαλάτεια. Θα πάμε στης Μαρίκας να παρακολουθήσουμε την πρόβα κι έχουμε πολύ αργήσει…

Πού ήταν το θέατρο, δεν ξέρω. Η Αθήνα ήταν για μένα μια πολιτεία που δεν ήξερες να πεις μήτε από πού άρχιζε μήτε πού τέλειωνε. Και οι δρόμοι της μου φαίνονταν ομοιόμορφοι. Πού το Ηράκλειο με τα μπερδεμένα στενοσόκακα, περικλεισμένο από τα βενετσιάνικα κάστρα…

Βρήκαμε την Μαρίκα απάνω στη σκηνή με λίγους ακόμη ηθοποιούς. Και πάλι απάνω στη σκηνή αλλά παράμερα καθισμένο, έναν κοντό, ραχητικό άνδρα, αψεγάδιαστα όμως ντυμένο μέσα σε μπεζ σετακρούτες. Ανεβήκαμε κι εμείς στην σκηνή.

– Και το κοριτσάκι;

– Αδερφή μου, είπε η Γαλάτεια, από την Κρήτη.

– Πότε ήρθες; Πώς σε λένε; Πιάσαμε κουβέντα…

– Είναι μούρλια μωρέ Γαλάτεια. Θα λωλαθώ. Τι παράξενα, τι ωραία που μιλάει…

Μ’ αγκάλιασε και με φίλησε. Υστερα με πήρε από το χέρι και με πήγε στον κύριο με τις σετακρούτες.

– Αδερφή της Γαλάτειας… Μίλησέ της….

Ο κύριος που ήταν ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος δεν έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον, ούτε για μένα, ούτε για τα κρητικά μου, και η πρόβα συνεχίστηκε. Μας φέρανε καρέκλες και καθήσαμε κι εμείς πάνω στη σκηνή, κοντά στον Χρηστομάνο. Παρακολουθούσαμε προσεκτικά την πρόβα. Ο Χρηστομάνος και η Γαλάτεια μιλούσαν σιγανά σχολιάζοντας τις λεπτομέρειες.

Τώρα στη σκηνή γινόταν ένας ερωτικός διάλογος ανάμεσα στην πρωταγωνίστρια – που ήταν φυσικά η Μαρίκα – κι έναν άλλον ηθοποιό. Θα πρέπει να ήταν ο Νίκος Παπαγεωργίου. Δεν μπορώ να το βεβαιώσω απόλυτα, όμως αυτός πρέπει να ‘ταν. Τον θυμούμαι, όσες φορές πήγαμε, να είναι το κύριο πρόσωπο μέσα στον θίασο, ενώ πολύ τον εκτιμούσε η Μαρίκα.

Στην σκηνή που “στήνονταν” έστεκε μπροστά της και της μιλούσε. Ηταν και οι δύο όρθιοι, αντικριστοί. Κάποτε ο Παπαγεωργίου έγινε ικετευτικός αλλά παρέμενε στην ίδια απόσταση από τη Μαρίκα.

Ξαφνικά βλέπω τον Χρηστομάνο ν’ αφήνει την καρέκλα του και να επεμβαίνει θυμωμένος.

– Μα τι ερωτικός διάλογος είναι αυτός; Ενώ με τα λόγια βρίσκεστε στην έξαψη του πάθους, οι κινήσεις σας δεν συμβαδίζουν.

Και παραμερίζοντας τον Παπαγεωργίου, λέει στον υποβολέα να του υπαγορεύσει τα λόγια του διαλόγου για να παίξει ο ίδιος την ερωτική σκηνή.

Στάθηκε στην αρχή κάπως μακριά από τη Μαρίκα, μα όσο της μιλούσε τόσο και την πλησίαζε. Οταν άρχισε να την παρακαλεί και να γίνεται θερμότερος, άπλωσε τις παλάμες του, της έπιασε την μέση και από τις δύο μεριές και περπατώντας τις παλάμες του πάνω στο κορμί της Μαρίκας, από τους γοφούς ως κάτω στους μηρούς, γονάτισε τελικά και ο ίδιος, αγκαλιάζοντάς της σφιχτά τα γόνατα και παραμένοντας στην στάση αυτή ώς το τέλος του διαλόγου. Αμα τελείωσε η ερωτική στιχομυθία, η Μαρίκα αγκάλιασε και φίλησε τον Χρηστομάνο για τη διορθωτική του επέμβαση. (Αν αναλογιστεί κανείς τον κοντό, καχεκτικό άνθρωπο, που ήταν ο Χρηστομάνος, να καθοδηγεί μια ερωτική σκηνή, δε μπορεί να μην ανατρέξει άθελά του σε μια άλλη τραγική περίπτωση, σε κείνη του Σιρανό ντε Μπερζεράκ).

Το έργο ήταν το τρίπρακτο δράμα της Γαλάτειας με “Κάθε θυσία” που παίχτηκε, καθώς λένε τα παλιά έντυπα, στον Αττικόν Θέατρον. Συνέπεσε μάλιστα τη βραδιά της πρεμιέρας να δίνεται στη Βουλή η μάχη για τη δημοτική γλώσσα. Ομως ο Βενιζέλος, καθώς έβγαινε ξημερώματα από τη Βουλή, το πρώτο που ρώτησε ήταν: “Πώς πήγε το έργο της Γαλάτειας;”.

Αυτή η πρώτη συνάντηση μού καρφώθηκε στο μυαλό, ίσως γιατί έφυγα πολύ ενοχλημένη. Τα αγκαλιάσματα και τα φιλιά δεν τα συνηθίζαμε στην Κρήτη, και με απωθούσαν. Δεν μου άρεσε ούτε η διόρθωση του Χρηστομάνου. Το μοναδικό εξωσχολικό βιβλίο που είχα διαβάσει, ο “Ερωτόκριτος”, σε μια μικρή λαϊκή έκδοση, έλεγε πως ο ήρωάς του δεν είχε ακουμπήσει μήτε το χεράκι της Αρετούσας. Ολα τούτα λοιπόν δεν τα ‘βρισκα σωστά.

Από τότε η Μαρίκα ήταν ο οικείος και στενός μας φίλος. Βρέθηκα κοντά της σε στιγμές θριάμβου, στο Ηράκλειο, να ντύνεται ευζωνάκι μπροστά σ’ έναν έξαλλο κόσμο. Σε ευεργετικές της με τη σκηνή πλημμυρισμένη στα δώρα. Την έκλαψα άρρωστη, όταν είχε αρχίσει να παίρνει ναρκωτικά που ευτυχώς τα παράτησε γρήγορα. Στο μεγάλο της πένθος για τον Ιωνα Δραγούμη. Σε παννυχίδες στο εξοχικό σπίτι του Ζωγράφου. Στις νύχτες της κατοχικής αγωνίας, στην οδό Πινδάρου… Ηταν ωραίος άνθρωπος η Μαρίκα. Μυαλό που σπίθιζε και καρδιά που χωρούσε και τους αμαρτωλούς και τους ενάρετους».

Δεν υπάρχει τίποτε πιο γλυκό από το να μεταφέρεται ως σημερινό σπαρταριστό καλλιτεχνικό γεγονός κάτι που έγινε πριν από 113 χρόνια!