Περίπατος στο σήμερα, ταξίδι στο παρελθόν

Ο πολεοδομικός ιστός της αναπτυσσόμενης πρωτεύουσας του νεότερου ελληνικού κράτους αγκάλιασε αρχαία μνημεία, βυζαντινές εκκλησίες, δείγματα οθωνικής και νεοκλασικής αρχιτεκτονικής, μεσοπολεμικά κτίρια αλλά και νεότερα που τώρα συνοψίζονται και προσεγγίζονται έγκυρα διά χειρός ενός σπουδαίου προσώπου: ο καθηγητής Διονύσης Ζήβας (ομότιμος καθηγητής Αρχιτεκτονικών Συνθέσεων του ΕΜΠ που δίδαξε γενιές και γενιές αρχιτεκτόνων και με περισσότερες από 90 εργασίες – βιβλία, άρθρα, ανακοινώσεις) έσκυψε με σχολαστικότητα πάνω από τον αρχιτεκτονικό πλούτο της πρωτεύουσας και παρέδωσε ένα πολύτιμο βοήθημα.

Πάμε στο ψητό και στις εκπλήξεις όμως μέσω ενός οδηγού που είτε φωτίζει άγνωστες λεπτομέρειες για γνωστά κτίρια ή μνημεία είτε φωτίζει εντελώς άγνωστες γωνίες της πρωτεύουσας.

Για παράδειγμα, η μελέτη του Διονύση Ζήβα μάς υπενθυμίζει πως ο επιβλητικός (σήμερα κλειστός) Σταθμός Πελοποννήσου έχει νεοκλασικά και στοιχεία αρ νουβό, ενώ αρχιτέκτονάς του υπήρξε ο πολύς Ερνέστος Τσίλλερ. Επίσης, αν το κτίριο της ΓΣΕΕ στη συμβολή των οδών Πατησίων 69 και Αινιάνος 2 είναι ένα συγκρότημα δύο ανεξάρτητων αρχικών κτιρίων, έχει ενδιαφέρον πως το πρώτο αποτέλεσε κατοικία και γραφείο του εβραϊκής καταγωγής μεγαλεμπόρου Ηλία Ησαΐα. Θέλετε κι άλλα γνωστά και άγνωστα; Η Καπνικαρέα (βυζαντινός ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου) στην Ερμού κοσμείται με τοιχογραφίες του Φώτη Κόντογλου. Το σημερινό ξενοδοχείο της «Μεγάλης Βρεταννίας» στο Σύνταγμα έχει χτιστεί στη θέση της παλιότερης Οικίας Δημητρίου που για λίγα χρόνια λειτούργησε ως έδρα της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής. Γενικότερα μέσα από αυτή την ιδιότυπη διαδρομή μπορούμε να επανεκτιμήσουμε το αστικό περιβάλλον όπου ζούμε και, όπως σημειώνει ο  συγγραφέας Διονύσης Ζήβας, «αυτός είναι ο στόχος του Αρχιτεκτονικού Οδηγού: να δώσει στον αναγνώστη με άκρα συντομία και ακρίβεια μερικές βασικές πληροφορίες για τα σημαντικά κτίρια της πόλης, να του θυμίσει την εικόνα τους και τη σημασία τους και να τον προτρέψει να τα ξαναδεί τώρα με μια καινούργια ματιά». Γιατί, όπως θα συμπληρώναμε και όπως θα έλεγε και ο Γκι Ντεμπόρ, οι πόλεις, παρά τα μεγάλα  προβλήματά τους, χειραφετούν, συγκεντρώνουν εξουσίες και έχουν ιστορική μνήμη.

Μεντρεσές

«Χαιρέτα μου τον πλάτανο»

Στην Πλάκα, στους Αέρηδες (επί της οδού Πελοπίδα), διασώζεται μόνο η πύλη του άλλοτε ισλαμικού ιεροσπουδαστηρίου, κτίσματος του 1721 που πήρε το όνομά του από τον κτίτορα Μεχμέτ Φαχρή. Εδώ μαζεύτηκαν οι αγάδες όταν έμαθαν για το φιτίλι της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Το σημείο όμως κρύβει μια πιο συναρπαστική ιστορία: στα χρόνια του Οθωνα και μετά το μέρος εδώ ήταν φυλακές και στο κέντρο υπήρχε ένας πλάτανος για απαγχονισμούς κρατουμένων (από όπου και η έκφραση «χαιρέτα μου τον πλάτανο»), ενώ εδώ καταγράφονται και τα περίφημα «μουρμούρικα» ρεμπέτικα που σκαρώνονταν από τους φυλακισμένους. Κατεδαφίστηκε, όπως διαβάζουμε στον Αρχιτεκτονικό Οδηγό, στα τέλη της δεκαετίας του 1920.

Μεταξουργείο

Το «τελείωσαν» οι εισαγωγές

Εδωσε το όνομα σε ολόκληρη την περιοχή του Κέντρου, εκτείνεται στα οικοδομικά τετράγωνα μεταξύ των οδών Μ. Αλεξάνδρου, Μυλλέρου, Λεωνίδου και Γιατράκου και το σημερινό διώροφο κτιριακό συγκρότημα αρχικά προοριζόταν για εμπορικό κέντρο. Μετασκευάστηκε σε Μεταξουργείο (1855-75) και εδώ στεγάστηκε εργοστάσιο επεξεργασίας μεταξιού επί Οθωνα με τον τίτλο «Σηρική Εταιρεία της Ελλάδος Αθανάσιος Δουρούτης και Σία». Πέρασε χρόνια ακμής, αλλά η εισαγωγή μεταξιού από την Κίνα το έβαλε στο χρονοντούλαπο της Ιστορίας το 1875, παρά τις απέλπιδες προσπάθειες του Δουρούτη. Πολύ αργότερα, μέσα στη φωτιά της Κατοχής και του πρελουδίου του Εμφυλίου το 1944, το κτίριο υπήρξε Φρουραρχείο του ΕΛΑΣ, ενώ σήμερα στεγάζει την Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων.  

Βασιλικό Τυπογραφείο

Από τα πρώτα δημόσια κτίρια

«Αν έχεις σαν κι εμένανε απάνθρωπη καρδιά που γουστάρει πτώματα και δικηγόρου πρόζα / Να σου πω που βρίσκεται Σταδίου και γωνιά / Εκείνο το ερείπιο της οδού Σανταρόζα». Το 1981 στους Αγώνες Τραγουδιού της Κέρκυρας ο Βασίλης Νικολαΐδης βραβεύθηκε για το παραπάνω τραγούδι που με αφορμή το κτίριο στην οδό Σταδίου (μεταξύ Σανταρόζα και Αρσάκη) μίλησε σκωπτικά για τη Δικαιοσύνη. Εδώ εξάλλου βρίσκεται ένα από τα πρώτα δημόσια κτίρια του ελληνικού κράτους που το 1863 μετονομάστηκε σε Εθνικό Τυπογραφείο και αμέσως μετά στέγαζε για χρόνια το Πρωτοδικείο Αθηνών. Το 1984 κατεδαφίζονται οι προσθήκες, διαμορφώνεται η Πλατεία Δικαιοσύνης, ενώ πολύ αργότερα προστίθεται εδώ ο ανδριάντας του Αλέξανδρου Παναγούλη – παράταιρος με το όλο μέρος.

Μέγαρο Αλέξανδρου Διομήδη

Η οικονομική μας ιστορία

Το κτίριο της οδού 3ης Σεπτεμβρίου 146 φέρει το όνομα του σχετικά άγνωστου πρώην πρωθυπουργού (για έξι μήνες την περίοδο 1949-50) και πρώην διοικητή της Εθνικής και της Τραπέζης της Ελλάδος Αλέξανδρου Διομήδη (επί διοικήσεώς του άρχισε και η κατασκευή του). Σήμερα εδώ στεγάζεται το Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας, ενώ η μορφολογία του τετραώροφου κτιρίου, κατασκευής 1923, παραπέμπει σε στοιχεία αρχιτεκτονικής αρ νουβό. Το έργο είχε αναλάβει η οικοδομική εταιρεία Τέκτων και κατέχει τη μοναδικότητα στην ιστορία της ελληνικής αρχιτεκτονικής από την αρχή της ανέγερσής του να αποσκοπεί στη στέγαση αρχείων που σήμερα συνοψίζουν τη νεότερη οικονομική ιστορία της χώρας.

Μέγαρο Κούπα

Αίγλη στην οδό Βουλεβάρτου

Ο Αχιλλέας Κούπας ήταν βιομήχανος και ιδιοκτήτης μηχανουργείου στον Πειραιά. Από εκείνον πήρε το όνομά του το τετραώροφο κτίριο νεοκλασικής μορφολογίας (αρχιτέκτονας κι εδώ ήταν ο Τσίλλερ) και βέβαια ήταν ένα από τα πρώτα και τα πιο μεγάλα και μεγαλοπρεπή στην κάποτε οδό Βουλεβάρτου ή «λεωφόρο με τις γαζίες» (τη σημερινή οδό Πανεπιστημίου). Σήμερα βρίσκεται μεταξύ των οδών Κριεζώτου, Πανεπιστημίου και Βουκουρεστίου, στεγάζει γραφεία και καταστήματα και ανήκει κατά το ήμισυ στο Εμπειρίκειον Ιδρυμα. Στο νούμερο 7 της Πανεπιστημίου και Βουκουρεστίου υπάρχουν και τα θέατρα Βρετάνια και Αθηνών. Το πρώτο ξεκίνησε ως κινηματογράφος, ενώ το δεύτερο λειτούργησε αρχικά ως βιεννέζικο καμπαρέ. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ο αδελφός της Σοφίας Βέμπο το μετέτρεψε σε θέατρο με πρώτο θιασάρχη τον Βασίλη Λογοθετίδη.

Αρχαιολογική Εταιρεία

«Επιθετικά» νεοκλασικό στυλ

Παράλληλα με την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους τέθηκε και το θέμα της ανεύρεσης – αναστήλωσης των αρχαίων της χώρας αφού επί αιώνες υπήρξαν βορά των αρχαιοκαπήλων. Ετσι τον Ιανουάριο του 1837 ο εύρωστος έμπορος Κωνσταντίνος Μπέλιος και μια ομάδα λογίων και πολιτικών της εποχής ίδρυσαν την εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία. Το αρχικό τριώροφο κτίριο μετασκευάστηκε στο σημερινό πενταώροφο σύγχρονο με «επίθετα στοιχεία νεοκλασικής αρχιτεκτονικής», όπως μας υπομνηματίζει ο Διονύσης Ζήβας στον «Αρχιτεκτονικό Οδηγό Αθηνών», και σήμερα στην οδό Πανεπιστημίου 22 και Ομήρου στέκει επιβλητικό.