Οι ΗΠΑ και το φάντασμα της δραχμής: «Αθήνα, έχουμε πρόβλημα»

Ο «τέταρτος παίκτης», πέρα από την τρόικα, υπήρξε η αμερικανική πλευρά από την αρχή της ελληνικής κρίσης. Ενας παίκτης δραστήριος που παρενέβαινε ασκώντας συστηματικά πίεση στην ευρωζώνη προκειμένου να στηρίξει την Ελλάδα και ανέπτυσσε… αλλεργικές αντιδράσεις στην ιδέα του Grexit.

Oι αποκαλύψεις του «Stress Test», του βιβλίου του τότε αμερικανού υπουργού Οικονομικών Τίμοθι Γκάιτνερ, για τη συνάντησή του με τον Βόλφγκανγκ Σόιμπλε τον Ιούλιο του 2012 στο νησί Σιλτ της Βόρειας Θάλασσας, κάθε άλλο παρά εξέπληξαν τους έλληνες αξιωματούχους που διαχειρίσθηκαν τις τύχες της οικονομίας της χώρας την προηγούμενη τετραετία.

ΖΩΝΤΑΝΟΣ ΚΙΝΔΥΝΟΣ. Ορισμένοι είχαν ζήσει από πρώτο χέρι ανάλογες απειλητικές σκηνές ως προς την παραμονή της χώρας στην ευρωζώνη. Και όπως υπογραμμίζουν τώρα, η μαρτυρία Γκάιτνερ απλώς επιβεβαιώνει ότι – αντίθετα με όσα έχει υποστηρίξει κατ’ επανάληψιν η αντιπολίτευση – η απειλή εξοστρακισμού της Ελλάδας από την ευρωζώνη ήταν υπαρκτή και σοβαρή για μεγάλο διάστημα, που ξεκίνησε το 2011 και εκτονώθηκε ουσιαστικά τον Νοέμβριο του 2012, με τη συμφωνία του Eurogroup για τη δόση των 50 δισ. ευρώ.

Με τα αντανακλαστικά της δικής τους κρίσης που είχε προηγηθεί, οι Αμερικανοί είχαν κινητοποιηθεί για την υπόθεση της Ελλάδας από την πρώτη στιγμή. Οπως αναφέρουν πηγές, ο Τίμοθι Γκάιτνερ και οι συνεργάτες του είχαν ανοιχτή γραμμή με την κυβέρνηση θέλοντας να πληροφορούνται συνεχώς τις εξελίξεις και μεταδίδοντας αγωνία για τον κίνδυνο ενός «ατυχήματος», που θα μπορούσε να τινάξει στον αέρα το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα.

«Ο κ. Γκάιτνερ είχε ενδιαφέρον για την προοπτική της ζώνης του ευρώ και την κρίσιμη περίοδο της διαπραγμάτευσης του δεύτερου πακέτου βοήθειας έπαιξε σημαντικό ρόλο», παρατηρεί με νόημα ο Λουκάς Παπαδήμος, απαντώντας στο ερώτημα για τον ρόλο του αμερικανού πολιτικού όπως το έζησε κατά τη διάρκεια της θητείας του ως πρωθυπουργός της χώρας.

Μαρτυρίες μιλούν για 2-3 τηλεφωνικές επικοινωνίες που είχε ο κ. Παπαδήμος με τον Γκάιτνερ στις αρχές του 2012 πριν από την ολοκλήρωση του PSI και την υπογραφή του δεύτερου πακέτου στήριξης. Στις συνομιλίες αυτές, όπως μεταδίδουν συνεργάτες του πρώην πρωθυπουργού, ο Αμερικανός εξέφραζε ανησυχία για την αναταραχή στην ευρωζώνη και τον κίνδυνο εξόδου της Ελλάδας, τον οποίο ο ίδιος γνώριζε πολύ καλά, μήνες πριν από τη συνάντησή του με τον Σόιμπλε στο Σιλτ.

Δεν έμεινε, όμως, μόνο στα τηλεφωνήματα. Το πρωί της ημέρας που επρόκειτο να συνεδριάσει το Eurogroup και να εγκρίνει το πακέτο στήριξης των 130 δισ. ευρώ, στις 20 Φεβρουαρίου του 2012, ο Γκάιτνερ εξέδωσε ανακοίνωση στήριξης της Ελλάδας καλώντας, εμμέσως, την Ευρώπη να πει το «ναι» στο πακέτο των 130 δισ. ευρώ. «Χαιρετίζουμε το πρόγραμμα των οικονομικών μεταρρυθμίσεων που επετεύχθη ανάμεσα στον έλληνα πρωθυπουργό και τα κόμματα του συνασπισμού και τη δημόσια διαβεβαίωση της υποστήριξης από τις μεγάλες ευρωπαϊκές οικονομίες», ανέφερε η ανακοίνωση, με την οποία ο αμερικανός υπουργός «ενθάρρυνε» επίσης το ΔΝΤ να υποστηρίξει τη συμφωνία για το πακέτο – κάτι που επίσης δεν ήταν αυτονόητο.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΗ. Η στενή παρακολούθηση του ελληνικού προβλήματος από τους Αμερικανούς και ιδίως τον Γκάιτνερ είχε ξεκινήσει με το που ξέσπασε η κρίση. «Ηταν σαφές από την αρχή ότι οι Αμερικανοί καταλάβαιναν το συστημικό ρίσκο λόγω της εμπειρίας τους με τη Lehman Bros» λέει ο τότε υπουργός Οικονομικών Γιώργος Παπακωνσταντίνου.

Τον Μάρτιο του 2010, ο τότε πρωθυπουργός Γιώργος Παπανδρέου και ο Γιώργος Παπακωνσταντίνου άκουγαν στην Ουάσιγκτον τον πρόεδρο Μπαράκ Ομπάμα και τον Γκάιτνερ να εκφράζουν ανησυχίες για την τύχη της Ευρώπης και να υποστηρίζουν την ανάγκη να δημιουργηθεί ένα «τείχος πυροπροστασίας». Μάλιστα, έγινε σαφές ότι οι ΗΠΑ πίεζαν το Βερολίνο να δεσμευθεί για έναν τέτοιο μηχανισμό.

Εκείνη την εποχή ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε ήταν πιο «ζεστός» από την καγκελάριο Ανγκελα Μέρκελ για τη δημιουργία του μηχανισμού. Ωστόσο, σε πρώτη φάση, η Ευρώπη μιλούσε για ένα «παράλογα τσιγκούνικο», όπως το χαρακτηρίζει και ο Γκάιτνερ, πακέτο 25 δισ. ευρώ. Οταν η πρόταση για το «τσιγκούνικο πακέτο» ήρθε στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα με πρόεδρο τον Ζαν-Κλοντ Τρισέ και αντιπρόεδρο τον Λουκά Παπαδήμο, η απάντηση ήταν αρνητική, καθώς το πακέτο θεωρήθηκε πράγματι πολύ μικρό για να έχει αποτέλεσμα.

Ολο τον Απρίλιο του 2010, ο κ. Παπακωνσταντίνου δεχόταν 3-4 τηλεφωνήματα την εβδομάδα από τη συνεργάτιδα του Γκάιτνερ, το νούμερο 2 στο υπουργείο Οικονομικών Λέιλ Μπρέιναρντ, που ρωτούσε εναγωνίως «πώς τα πάτε;». Ο Γκάιτνερ διεμήνυε τότε ότι αν τελικά αποφασιζόταν η εμπλοκή του ΔΝΤ στη στήριξη της Ελλάδας, οι ΗΠΑ θα συμφωνούσαν.

«Παρών» ήταν ο αμερικανός τότε υπουργός και κατά τη δραματική ημέρα που το άτυπο υπουργικό συμβούλιο συζητούσε στην Αθήνα το «Καστελλόριζο». Την ώρα που οι υπουργοί στάθμιζαν τη μεγάλη κίνηση, ο Παπακωνσταντίνου δέχθηκε τηλεφώνημα του Γκάιτνερ στο οποίο τον διαβεβαίωνε ότι ενθαρρύνει την ενεργοποίηση του μηχανισμού στήριξης, προειδοποιώντας ότι στην αντίθετη περίπτωση θα προκληθεί σοκ στην παγκόσμια οικονομία. Αλλωστε, ο ίδιος είχε βάλει το χεράκι του για να δημιουργηθεί ο μηχανισμός.

ΓΙΑ ΤΟ ΧΡΕΟΣ. Με τους Αμερικανούς συζητούσε, εξάλλου, ο Παπακωνσταντίνου και το επιτελείο του και μια προοπτική αναδιάρθρωσης – όχι κούρεμα, όπως διευκρινίζεται – του χρέους από το τέλος του 2010 και στις αρχές του 2011, όταν οι Ευρωπαίοι δεν ήθελαν καν να το ακούσουν. Οι μαρτυρίες αναφέρουν ότι ο Σόιμπλε δεν ήταν πάντα σκληρός. Ομως στην Ελλάδα τον «χάλασαν» οι παλινδρομήσεις στην εφαρμογή του προγράμματος, οι οποίες έγιναν έντονες το 2011. Το καλοκαίρι του 2011 είχε σχηματίσει την εντύπωση, αναφέρουν πηγές, ότι η χώρα δεν θα τα καταφέρει και ίσως δεν ενδιαφέρεται να παραμείνει στη ζώνη του ευρώ. Τότε άρχισαν οι συζητήσεις για το τι θα γίνει αν φύγει η χώρα από την ευρωζώνη και να εδραιώνεται σε ορισμένους κύκλους η άποψη ότι ίσως αυτό να ήταν κάτι καλό.

Λίγους μήνες μετά, τον Νοέμβριο στις Κάννες, είχαμε τη δραματική τροπή με το «δημοψήφισμα», όπου η κρίση κορυφώθηκε. «Το δημοψήφισμα με το ερώτημα “ναι ή όχι στο ευρώ” δεν το ήθελε κανένας» είπε χθες ο πρόεδρος του ΠαΣοΚ Ευάγγελος Βενιζέλος. «Δεν το άντεχε η χώρα. Γιατί καθ’ οδόν προς το δημοψήφισμα θα είχαν διαλυθεί οι τράπεζες, θα είχαν χαθεί οι καταθέσεις, θα είχε καταστραφεί η ελληνική οικονομία. Αρα, δεν υπήρχε άλλη λύση από αυτήν που τελικά εφαρμόσθηκε».

Ο ίδιος ο κ. Μπαρόζο, άλλωστε, χθες διέψευσε ότι εκείνος ζήτησε να μη γίνει δημοψήφισμα.

Ο επίλογος της ιστορίας γράφηκε, πάντως, πολύ αργότερα. Ο Γιάννης Στουρνάρας, που ορίστηκε υπουργός Οικονομικών της κυβέρνησης Σαμαρά το καλοκαίρι του 2012, ένιωσε κι αυτός το βαρύ κλίμα της απειλής στις επαφές του με τον Βόλφγκανγκ Σόιμπλε, τον Σεπτέμβριο του 2012 στο Βερολίνο. «Πρέπει να δείξετε έργο», του υπέδειξε ο γερμανός υπουργός, επικαλούμενος τα χαμηλά ποσοστά εφαρμογής του Μνημονίου (50%). Χρειάστηκε να αποφασιστούν δύσκολα μέτρα και να συνέλθουν αλλεπάλληλα Eurogroup για να αποφασιστεί η εκταμίευση της σούπερ δόσης των 50 δισ ευρώ τον Νοέμβριο, οπότε – κατά τον Στουρνάρα – επισφραγίσθηκε το τέλος της απειλής του Grexit.