Ζαν Λικ Γκοντάρ: Ο αιώνιος έφηβος του σινεμά

«Είμαι ένας νέος σκηνοθέτης – έχω κάνει μονάχα 47 ταινίες» δηλώνει στην ιταλική «Ρεπούμπλικα» ο ελβετικής καταγωγής κινηματογραφιστής που παρουσιάζει τη νέα του ταινία στο Φεστιβάλ Καννών. Τίτλος της, «Αντίο στη γλώσσα».
Ο σκηνοθέτης είχε παρατηρήσει και στο παρελθόν πως νιώθει νεότερος από τους αμερικανούς σκηνοθέτες, γιατί η σχέση του με το αμερικανικό σινεμά ήταν σαν σχέση γιου – πατέρα. Χρησιμοποιώντας αυτήν τη μεταφορά είχε βέβαια στο μυαλό τη φροϋδική έννοια: αυτή την αντιθετική ορμή, από τη μια να ακολουθήσεις τα βήματα του πατέρα κι από την άλλη να απελευθερωθείς από αυτόν, να τον «σκοτώσεις». Είχε σίγουρα δίκιο με το να υπονοεί πως κάθε σκηνοθέτης θα παγιδευτεί κάποια στιγμή ανάμεσα στην επιθυμία να μιμηθεί το Χόλιγουντ και την ανάγκη να αποκοπεί από αυτήν την επιβολή της «συμμόρφωσης» σε ένα μοντέλο. Ετσι, ο ίδιος αποφάσισε να σταθεί στην απέναντι όχθη.
«Ο τίτλος είναι λίγο μυστηριώδης, το ξέρω. Το ίδιο και η ταινία» λέει για το νέο του πόνημα. «Σκέφτομαι πως θα παραμείνει ένα μυστήριο, ακόμη και μετά τις Κάννες. Δεν ξέρω αν θα έρθει ο διευθυντής του Φεστιβάλ, ο κύριος Τιερί Φρεμό, για να την παρακολουθήσει. Μου είπε πως θα το κάνει. Το οποίο φυσικά και δεν σημαίνει απολύτως τίποτα». Επιμένοντας να εξερευνά όλες τις κινηματογραφικές δυνατότητες, ο Γκοντάρ γύρισε την τελευταία του δουλειά στις τρεις διαστάσεις. «Οχι όμως για το εφέ της υπόθεσης. Τα ειδικά εφέ άλλωστε είναι μια βλακεία και μισή. Τα έχω ελαττώσει στο ελάχιστο. Καταπιάστηκα με το βίντεο πριν από περίπου πενήντα χρόνια, το 3D όμως είναι ένα επιπλέον μάτι που με ενδιαφέρει. Καταπιάστηκα με μελέτες πάνω στο 3D που έχουν παραγκωνιστεί από την κινηματογραφική βιομηχανία».
Στα 83 του σήμερα, ο Γκοντάρ επιμένει να προκαλεί όχι μόνο το κοινό του, αλλά και τους θεωρητικούς που κάποτε τον λάτρεψαν και έχουν για σημαία τις κορυφαίες του στιγμές. «Το ζήτημα είναι η κατάρριψη των ορίων. Οι νέοι κινηματογραφιστές σήμερα μου φαντάζουν τεμπέληδες, δεν ενδιαφέρονται για την τεχνική. Μόλις που αντιλαμβάνεστε τι είναι ακριβώς μια κινηματογραφική μηχανή. Φανταστείτε δύο!».
Προκλητικές ατάκες; Μα έχει παράδοση. Με αφορμή την αμέσως προηγούμενη ταινία του, που παρουσιάστηκε στις Κάννες το 2011, ο κινηματογραφιστής είχε δηλώσει περίτρανα πως ολόκληρη η Ευρώπη χρωστάει πνευματικά δικαιώματα στην Ελλάδα για τον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη, και σχεδόν όλοι στο νεοταλαίπωρο τότε έθνος μας χαμογέλασαν που κάποιος σοβαρότατος, κατά τα φαινόμενα, Ευρωπαίος είχε επιτέλους κάτι καλό να πει.
Εκείνη η ταινία, με τίτλο «Film Socialisme», ξεκινούσε από μια κρουαζιέρα στη Μεσόγειο, σε χώρες υπαρκτές και ταυτόχρονα μυθικές (με την Πάτι Σμιθ να περιφέρεται μόνη ανάμεσα στο πλήθος των επιβατών, λες και αναζητά ένα χαμένο ακροατήριο). Ανάμεσα στις χώρες αυτές, και η Ελλάδα, «η χώρα του Περικλή και του Σοφοκλή, όπου η τραγωδία και η δημοκρατία παντρεύτηκαν για να κάνουν ένα μόνο παιδί, τον εμφύλιο πόλεμο».
Η νέα ταινία του Γκοντάρ, τώρα, συνεχίζει στον ίδιο δρόμο διερεύνησης των εκφραστικών μέσων του κινηματογράφου, όπως ακριβώς και οι προηγούμενές του. Η περίληψη του «Αντίο στη γλώσσα», ελλειπτική. Διαβάζουμε στο δελτίο Τύπου: «Μια παντρεμένη γυναίκα συναντά έναν εργένη. Αγαπούν και πολεμούν. Ενας σκύλος περιφέρεται στην πόλη. Οι εποχές περνούν. Και μια δεύτερη ταινία ξεκινά». Οι πιο αφοσιωμένοι σινεφίλ προετοιμάζονται για να ξεψαχνίσουν και τις δύο. Και ο Γκοντάρ παραμένει – σταθερά – μάχιμος.
Είναι προφανές πως στις τελευταίες του δουλειές η όποια ισχνή «πλοκή» είναι απλά η αφορμή για ένα πολύμορφο κολάζ στιγμιοτύπων από ολόκληρη την ιστορία και των εφτά τεχνών – αν φυσικά δεχθούμε πως οι προηγούμενες έξι υπήρξαν απλά και μόνο για να φθάσουμε στον κινηματογράφο. Κάτι που ο Γκοντάρ υποστηρίζει με πάθος από το 1960, τότε δηλαδή που παρουσίαζε το «Με κομμένη την ανάσα» με τους Ζαν Πολ Μπελμοντό και Τζέιν Σίμπεργκ, αλλάζοντας μια για πάντα τον τρόπο που βλέπουμε και που κάνουμε σινεμά. Και συνεχίζει στο σήμερα – όπου ο θάνατος ενός άλλου μεγάλου ανανεωτή του κινηματογράφου, του Αλέν Ρενέ, δεν μπορούσε να περάσει απαρατήρητος. «Ο Ρενέ ήξερε πολύ καλά πώς να χειραγωγήσει τις εικόνες. Ζήλεψα πολύ, με την καλή έννοια, το “Χιροσίμα αγάπη μου” γιατί εκείνη η ταινία ήταν αδύνατο να προβλεφθεί με βάση αυτά που γνωρίζαμε τότε για τον κινηματογράφο». Ο Γκοντάρ επιμένει να αναζητά αυτό που δεν έχει ακόμα ανακαλυφθεί.