Ο Δημήτρης Χορν ως συγγραφέας

Μαρίκα Κοτοπούλη, Κυβέλη, Ελένη Παπαδάκη, Αιμίλιος Βεάκης, Κατίνα Παξινού, μια ξεχωριστή σειρά ηθοποιών, που με τον Δημήτρη Χορν ως το νεότερο μέλος ανάμεσά τους, έχουν στοιχειώσει τη νεοελληνική μνήμη. Σίγουρα υπάρχουν και άλλοι, αλλά με όσους αναφέραμε συμβαίνει τούτο το παράδοξο: Χωρίς τους ίδιους – όπως το πιστοποιούν πάμπολλες μαρτυρίες – να τους κατατρέχει κανένα “σύμπλεγμα” υστεροφημίας, έχουν καταχωρηθεί στο καλλιτεχνικό πάνθεον με την ανθεκτικότητα ενός σπουδαίου συγγραφέα. Ισως γιατί περιστατικά της ιδιωτικής τους ζωής – που συμβαίνει να έχουν γίνει γνωστά – μεταφέρονταν στην περιοχή του μύθου την ίδια ακριβώς στιγμή που συντελούνταν. Ιδιαίτερα για τον Δημήτρη Χορν που διεκδικεί, χωρίς να το έχει επιδιώξει, αυτό που έλεγε ο Γιάννης Τσαρούχης για τον εαυτό του: “Μετά το θάνατό μου θα λογαριάζομαι σαν ένα είδος Νασραντίν Χότζα. Δεν θα ξέρουν οι άνθρωποι τι πραγματικά έχω πει ή τι δεν έχω πει”.

Ελάχιστοι καλλιτέχνες έχουν ευλογηθεί ώστε να προλάβουν να απολαύσουν τον μύθο τους ενώ ζουν ακόμη. Τα πραγματικά δηλαδή περιστατικά της ζωής τους να έχουν τόση απήχηση όσο και τα επινοημένα, χωρίς όμως το «ψέμα» να τους αδικεί ή να μην τους τιμά όσο και η αλήθεια. Σημαιοφόρος στην ολιγοπρόσωπη αυτή σύναξη – σε σχέση με την Ελλάδα πάντοτε – ο Δημήτρης Χορν. Αν και εγκατεστημένος καλλιτεχνικά και κοινωνικά για δεκαετίες, κατόρθωσε όσο ζούσε κάτι μοναδικό: συνδεδεμένος με τις πιο συντηρητικές πολιτικές δυνάμεις (δεν αμφισβητούσε, αντίθετα διατυμπάνιζε την προσήλωσή του στους βασιλείς, στη Δεξιά κ.λπ.), κανείς δεν αμφέβαλε για την καλλιτεχνική του γνησιότητα, για τη χάρη του και το ταμπεραμέντο του να σαρκάζει ή να υπονομεύει – και τον εαυτό του βέβαια.

Ισως σε αυτή την ιδιότητα να οφείλεται το γεγονός ότι σχεδόν είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του, μια ατάκα του εκφρασμένη σε μια συντροφιά φίλων διατηρεί την ίδια λάμψη με μια υποκριτική του «στιγμή» στον «Τίτο Ανδρόνικο». Ή – αν και θέατρο – η ερμηνεία του, «Ιβάνοφ», για όσους τον είδαν, αντέχει όσο η παρουσία του στο «Κορίτσι με τα μαύρα» που καθότι ταινία προβάλλεται συνεχώς.

Πόσοι όμως γνώρισαν πραγματικά αυτό τον καλλιτέχνη στις βαθύτερές του ανησυχίες; Αφού εκ των πραγμάτων όσοι συνεργάστηκαν μαζί του δεν θυμούνται παρά ό,τι ο ίδιος τους άφηνε να διακρίνουν, ή αν ήρθαν σε πραγματική επαφή μαζί του δεν θέλησαν και σε περίπτωση που ζουν, δεν θέλουν να μιλήσουν. Τα πράγματα γίνονται ακόμα πιο αδιευκρίνιστα, για να μη γράψουμε εντελώς σκοτεινά, όταν πρόκειται για μεγάλους καλλιτέχνες όπως ο Χορν καθώς οι αντιφάσεις γίνονται μέρος του «παιχνιδιού» όχι μόνο της σκηνής αλλά και της ζωής.

Είναι σε πολλούς γνωστό το τι φρονούσε για την Αλίκη Βουγιουκλάκη όταν η τελευταία ήταν ακόμη μαθήτρια στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου – το είχε δηλώσει άλλωστε ευθαρσώς. Γεγονός που δεν τον εμπόδισε εννέα χρόνια αργότερα να συνεργαστεί μαζί της στην «Οδό Ονείρων» του Μάνου Χατζιδάκι, όπου πρωταγωνιστούσε ο ίδιος και η Βουγιουκλάκη εκλήθη να βοηθήσει με την παρουσία της, για ορισμένες βέβαια παραστάσεις, ώστε να προσελκυστεί το μεγάλο κοινό.

Κυκλοφορούσε ως κοινό μυστικό – παρότι ο ίδιος ο Χορν δεν το παραδέχτηκε ποτέ – ότι υπήρξε ο συγγραφέας δύο θεατρικών έργων με τους τίτλους « Ο ανθρωπάκος» και «Η καλή καρδιά της Ελεονόρας». Το πρώτο είχε ανέβει το 1962 στο Θέατρο Κεντρικόν ως έργο του Ελευθέριου Αγνώστου (είχε μάλιστα δημιουργήσει ολόκληρο σενάριο για το όνομα αυτό), με πρωταγωνιστές τον ίδιο, τη Βέρα Ζαβιτσιάνου, τη Σμάρω Στεφανίδου, τη Νανά Σκιαδά και τον Λευτέρη Βουρνά. Για το δεύτερο, αντίθετα, που ανέβηκε το 1969 στο Θέατρο

Βρετανία επέλεξε ως «συγγραφέα» του έναν δήθεν πρωτοεμφανιζόμενο Αγγλο που ονομαζόταν Τζον Κρομστάιλ. Εκτός από τον ίδιο έπαιζαν η Βάσω Μεταξά, η Γκέλυ Μαυροπούλου, ο Χρήστος Τσαγανέας, η Νόνικα Γαληνέα, ο Θόδωρος Κατσαδράμης και η Αννα Σταυρίδου.

Να ήταν άραγε το «σύμπλεγμα» ότι πατέρας του υπήρξε ο Παντελής Χορν, ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς του 20ού αιώνα, που τον έκανε να μην αποκαλύψει ποτέ ποιος υπήρξε ο δημιουργός των δύο θεατρικών έργων; Ή να ήταν μια βαθύτερη διάθεση αυτοϋποτίμησης όπως το αποκαλύπτουν και άλλες μαρτυρίες; Ανέφερε συχνά ο ίδιος ότι ο κριτικός Αλκης Θρύλος (η πασίγνωστη Ελένη Ουράνη) του είχε συστήσει «να εγκαταλείψει το θέατρο γιατί αμαυρώνει το όνομα του πατέρα του». Προσθέτοντας ο ίδιος Χορν ότι αργότερα η κριτικός αναθεώρησε βλέποντάς τον στο «Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι» και χαρακτηρίζοντάς τον ως «τον ηθοποιό». Για να τη διορθώσει όμως ο ίδιος ο Χορν και να πει για τον εαυτό του ότι «υπήρξα πάρα πολύ κακός»!

Για όλες αυτές ή και για άλλες ομολογημένες ή ανομολόγητες αντιφάσεις, θεωρήσαμε σημαδιακή την ανακάλυψη ενός κειμένου του γραμμένου πριν από πενήντα ένα χρόνια για το «Ημερολόγιο ενός τρελού» του Νικολάι Γκόγκολ. Ακόμη και αν από τα δύο θεατρικά έργα του δύσκολα θα συμπέραινε κανείς κατά πόσον υπήρξε θεατρικός συγγραφέας ο Χορν, αρκεί το κείμενό του για τον Γκόγκολ για να καταλάβουμε τη λοξή ματιά του καθαρόαιμου λογοτέχνη. Είναι ίσως το μοναδικό εκτεταμένο κείμενό του (δεν μιλούμε για συνέντευξη) που μας τον φέρνει ακόμα πιο κοντά καθώς μας δοξάζει ακόμα περισσότερο την κορυφαία «αντίφαση» της ζωής του: να παίζει με το ίδιο κύρος και το ίδιο τάλαντο στην επιθεώρηση, στο μπουλβάρ και στο σαιξπηρικό δράμα.

«Οταν άρχισα να διαβάζω το “Ημερολόγιο ενός τρελού” σκέφτηκα πως ο Γκόγκολ δεν αγαπάει τον ήρωά του. Στις πρώτες σελίδες θάλεγε κανείς πως ο συγγραφέας χλευάζει περισσότερο τον Αυξέντιο Ιβάνοβιτς Ποπρίστσιν παρά τον συμπαθεί. Η μεγαλομανία του ήρωα, έλεγα, είναι ο στόχος του έργου. Εδώ κάνω μια παρένθεση. Το ημερολόγιο γράφτηκε σε μορφή διηγήματος από τον Γκόγκολ. Ο Roger Coggio και η Silvie Linaud που το διασκεύασαν για το θέατρο δεν άλλαξαν τίποτα, απολύτως τίποτα. Ασήμαντα πράμματα προσέθεσαν στο κείμενο και τίποτα δεν αφαίρεσαν. Η κίνηση, το σκηνικό δίνουν τη θεατρικότητα και το ζωντάνεμα του λόγου από τον σκηνοθέτη και τον ηθοποιό, το κάνουν θεατρική δημιουργία.

Ξαναγυρίζω στις αρχικές μου σκέψεις και αντιδράσεις από την πρώτη μου επαφή με το κείμενο. Σάτιρα σκέφτηκα κάνει ο συγγραφέας. Αυτούς τους τύπους άλλωστε τους συναντά κανείς συχνά στα έργα και στα πεζογραφήματα του Γκόγκολ. Αμέσως μούρθε στο νου εκείνος ο τύπος στον “Επιθεωρητή” που πλησιάζει τον Χλεστακώφ – ψευτοεπιθεωρητή – και τον παρακαλεί όταν πάει στην Πετρούπολη να πληροφορήση τον Τσάρο ότι σε μια Ρωσική επαρχία ζει ένας Πέτρος Ιβάνοβιτς Ντόμτσισκυ. Δεν ζητάει τίποτα άλλο, δεν ποθεί τίποτα άλλο από το να μάθη ο Τσάρος την ύπαρξί του. Νόμισα λοιπόν πως αδερφάκι ή ξαδερφάκι του Πέτρου Ιβάνοβιτς Ντόμτσισκυ είναι κι ο Αυξέντιος Ιβάνοβιτς Ποπρίστσιν. Οσο όμως προχωρούσα στο διάβασμα, η πρώτη σκέψη μ’ εγκατέλειπε, έφευγε, κι ένα πλήθος άλλων σκέψεων και κυρίως συναισθημάτων με κυρίευαν. Αυτός ο υπαλληλάκος δεν είναι ένας τύπος, είναι ένας άνθρωπος, ένας ολόκληρος κόσμος. Ενας κόσμος που έρχεται σε σύγκρουση μ’ έναν άλλο κόσμο. Αυτή η σύγκρουση είναι τραγική και δεν μπορεί να έχη κανένα άλλο αποτέλεσμα παρά την τρέλα ή το θάνατο. Τι είναι όμως η τρέλα; Δεν είναι ένας θάνατος;

Στο έργο υπάρχει ένα μόνο πρόσωπο. Ναι. Ενα πρόσωπο ορατό και αμέτρητα αόρατα που την παρουσία τους όμως την αισθανόμαστε κάθε στιγμή. Ο κόσμος του Ποπρίστσιν είναι εμπρός μας τόσο, όσο είναι εμπρός μας και ο άλλος κόσμος που καταπατά τον καϋμένο τον υπαλληλάκο, τον ταπεινώνει, τον περιφρονεί, τον εξευτελίζει. Κι αυτός ο γύρω του κόσμος δεν του μιλά παρά μόνο για να τον βρίση, να τον κοροϊδέψη, να τον ταπεινώση. Ο Ποπρίστσιν φαντάζεται αυτόν τον κόσμο σαν κάτι μεγαλειώδες, απροσπέλαστο, ονειρώδες γιατί σ’ αυτόν τον κόσμο ανήκει η αγαπημένη του, η κόρη του Διευθυντού που κάθε φορά που τη συναντά αντί να της εξομολογηθή τον έρωτά του, τα χάνει, μπερδεύεται η γλώσσα του και γίνεται γελοίος, γελοίος, γελοίος. Δεν έχει πού να στραφή, πού να μιλήση. Η πρώτη παράκρουση είναι όταν νομίζει ότι ακούει τη σκυλίτσα της αγαπημένης του να μιλάη με μια άλλη σκυλίτσα. Ακούει έναν ολόκληρο διάλογο ανάμεσα στους σκύλους και μάλιστα μαθαίνει πως οι δύο σκύλοι αλληλογραφούν. Οταν λογικεύεται λέει: “Ομολογώ πως εδώ και κάμποσο καιρό μου συμβαίνει καμμιά φορά ν’ ακούω και να βλέπω πράμματα που κανένας ποτέ δεν είδε κι ούτε άκουσε”. Φλέγεται από τον έρωτα και από τη δίψα να γνωρίση τους μεγάλους, τους ισχυρούς, τους πετυχημένους. Η μόνη λύση, μέσα σ’ αυτή την απόγνωση είναι τα σκυλιά. Αυτή είναι κατά τη γνώμη μου η πιο συνταρακτική σκηνή του έργου. Κλέβει τα γράμματα που υποτίθεται ότι έχει γράψει η μια σκυλίτσα στην άλλη, και πάει σπίτι του να τα διαβάση. Τα γράμματα αυτά είναι γεννήματα της φαντασίας του κι από ‘κεί ξεπροβάλλει όλη η Ρώσικη ταραγμένη ψυχή του. Στα γράμματα αυτά, που δεν έχουνε γράψει φυσικά οι σκύλοι, αντί να κολακεύη, να καθησυχάζη τον εαυτό του, γίνεται ο ίδιος σκύλος γιατί έτσι έχει μάθει να του φέρονται και αυτοταπεινώνεται, αυτοτιμωρείται, αυτοεξευτελίζεται. Για μένα τουλάχιστον σ’ αυτό το σημείο ο Γκόγκολ είναι μεγαλοφυής. Να βάζη έναν άνθρωπο να γνωρίζη τους γύρω του ανθρώπους μέσω των σκύλων γιατί ο ίδιος δεν μπορεί τους ανθρώπους να τους πλησιάση, είναι κατά τη γνώμη μου σύλληψις συγκλονιστική. Μέσα από αυτά τα γράμματα βγαίνει όλος ο καϋμός του Αυξέντιου Ιβάνοβιτς. “Εχω τη γνώμη”, λέει, “πως το να μοιράζεται κανείς τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις εντυπώσεις με τον άλλον, είναι μια από τις μεγαλύτερες ευτυχίες πάνω στη γη”.

Ευτυχία που δεν τη γνώρισε ποτέ. Αυτός ο ταπεινωμένος, ο εξευτελισμένος, ο πάμπτωχος τρελαίνεται. Γίνεται Βασιληάς. Δεν θέλω να συνεχίσω γιατί φοβάμαι πως έχω κουράσει τον αναγνώστη. Σε λίγο το έργο θ’ αρχίση και θα μιλήσει μόνο του.

Πολλοί με κατηγόρησαν και άλλοι με εχλεύασαν σαν έναν άλλο Ποπρίστσιν… που τόλμησα ν’ ανεβάσω ένα έργο που παίζω μόνος μου. Καλή μουσική δεν απολαμβάνει κανείς μόνο από συμφωνικές ορχήστρες αλλά κι από ρεσιτάλ πιάνου. Το ίδιο και με το θέατρο αν το κείμενο είναι καλό και φυσικά και… το πιάνο. Εγώ όμως ρωτώ τον εαυτό μου πώς τόλμησα ν’ αποφασίσω να παίξω ένα τέτοιο έργο χωρίς να είμαι καθόλου βέβαιος ότι μπορώ ν’ ανταποκριθώ στις τόσο δύσκολες και ποικίλες απαιτήσεις του.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΟΡΝ».