Παροπλισμένοι ή εξαφανισμένοι

Σήμερα, εκτός από τον αυστριακό, κανένας ευρωπαϊκός στρατός δεν διαθέτει στις τάξεις του «Μνημείων Ανδρες» καθώς η αποστολή τους αφήνεται στα χέρια εθελοντών όπως το Διεθνές Συμβούλιο Μνημείων και Τοποθεσιών (ή αλλιώς ICOMOS, που διαθέτει και ελληνικό παράρτημα), ένα πάνελ ειδικών που επικουρεί την UNESCO. Λειτουργεί παράλληλα με ΜΚΟ όπως η λεγόμενη «Blue Shield» που καταρτίζουν λίστες με τοποθεσίες πολιτισμικού ενδιαφέροντος, προς αποφυγήν στρατιωτικών χτυπημάτων.

Στις πολεμοχαρείς ΗΠΑ οι ΜΑ υφίστανται, είναι όμως παροπλισμένοι: η Κορίν Βέγκενερ είχε σταλεί στο Ιράκ στην έναρξη των αμερικανικών στρατιωτικών επιχειρήσεων που, εκτός από όλα τα άλλα, ήταν καταστροφικές και από αρχαιολογική σκοπιά. Ακόμη και το Εθνικό Μουσείο της χώρας λεηλατήθηκε τότε. «Πίστευα λανθασμένα ότι προγράμματα όπως το “Blue Shield” θα ήταν εκεί, βοηθώντας το Μουσείο, τίποτα τέτοιο όμως δεν έγινε» θυμόταν σε πρόσφατη συνέντευξή της. «Η “Blue Shield” δεν παρατάσσει πουθενά ανθρώπους, ενώ τα Ηνωμένα Εθνη δεν διαθέτουν παρόμοιες ικανότητες. Μπορούν να τραβήξουν φωτογραφίες για να γίνει μια αποτίμηση, μετά όμως αποχωρούν γιατί δεν υπάρχει ασφάλεια». Ερωτώμενη δε για το αν αξίζει να χαθεί μια ζωή για να διασωθεί ένα έργο τέχνης απαντούσε: «Πάντα σκέφτομαι ότι η απάντηση είναι “ναι, κατά τη γνώμη μου”. Την ίδια στιγμή όμως το να στήσεις ένα 19χρονο έξω από ένα μουσείο, να του δώσεις ένα M16 και να του πεις “φύλαξέ το με τη ζωή σου”… Τι θα πεις στους γονείς του αν κάτι συμβεί;».

Στο μεταξύ το κυνήγι και ο εντοπισμός των έργων που κλάπηκαν από τους Ναζί αλλά και ο εντοπισμός των νόμιμων δικαιούχων των έργων που βρίσκονται σε ιδρύματα εξαρτώνται σε έναν βαθμό και από την εμπλοκή ιδιωτικών οργανισμών. Ο οίκος δημοπρασιών Sotheby’s διαθέτει από το 1997 κάτι σαν «τμήμα αποκατάστασης», το οποίο έχει να διηγηθεί συγκινητικές ιστορίες επιστροφής έργων σε κληρονόμους. Το 2006 έξι πίνακες του Κλιμτ αποσπάστηκαν από μια γκαλερί και επιδικάστηκαν από αυστριακό δικαστήριο στους απογόνους ενός επιχειρηματία που στήριζε οικονομικά τον ζωγράφο.

Οι Αρχές είναι μερικές φορές τυχερές, όπως το 2012, όταν στο Μόναχο ανακαλύφθηκαν εκατοντάδες μεγάλης αξίας έργα μοντερνιστών που είχε στην κατοχή του ο γερμανός έμπορος έργων τέχνης Χίλντεμπραντ Γκούρλιτ. Την ίδια χρονιά η πολωνική κυβέρνηση ανακοίνωνε ότι το «Πορτρέτο νεαρού άντρα» του Ραφαήλ είχε εντοπιστεί σε θησαυροφυλάκιο τράπεζας σε απόρρητη τοποθεσία. Ειδήμονες από τον χώρο της τέχνης αμφέβαλλαν για την εγκυρότητα των πληροφοριών, ίσως όμως τελικά εκείνη η σκηνή από την ταινία με το γερμανικό φλογοβόλο να στοχεύει τον σπάνιο πίνακα να είναι εντελώς φανταστική. Ισως η αναζήτηση της καλλιτεχνικής λείας των Ναζί να έχει στο μέλλον πολλές ακόμη εκπλήξεις.