Η διάσωση του στρατιώτη… Πικάσο

Υπάρχει μια σκηνή στην ταινία «Μνημείων Ανδρες» («Monuments Men») με έναν γερμανό στρατιώτη που εισβάλλει σε ένα δωμάτιο γεμάτο πίνακες ζωγραφικής και στρέφει το αδηφάγο φλογοβόλο του στο «Πορτρέτο νεαρού άντρα», φιλοτεχνημένο από τον Ραφαήλ στις αρχές του 16ου αιώνα. Πρόκειται για έργο που στην πραγματικότητα οι στρατιές του Χίτλερ είχαν αρπάξει από την αριστοκρατική οικογένεια Τσαρτορίσκι καθώς επέλαυναν στην Πολωνία, αποφασισμένοι να αφανίσουν τον σλαβικό πολιτισμό και να λαφυραγωγήσουν όποιο πολύτιμο καλλιτέχνημα θεωρούσαν αρκούντως «γερμανικό».

Οι ιστορικοί της τέχνης αναζητούν τα ίχνη του πίνακα εδώ και δεκαετίες, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η ταινία του Τζορτζ Κλούνι δεν είναι βασισμένη σε αληθινά γεγονότα. Το Τμήμα Μνημείων, Καλών Τεχνών και Αρχείων των Συμμαχικών Δυνάμεων οργάνωσε το 1943 μια ομάδα που αποτελούνταν κυρίως από μεσήλικους, άγγλους και αμερικανούς ειδήμονες της τέχνης, επιμελητές μουσείων ή αρχιτέκτονες, η οποία προς το τέλος του πολέμου στάλθηκε στην Ευρώπη με στόχο μια διάσωση διαφορετική από ό,τι θα φανταζόταν ένας παραδοσιακός στρατιωτικός.

Με πρωταγωνιστές τον Τζορτζ Κλούνι, τον Ματ Ντέιμον, την Κέιτ Μπλάνσετ αλλά και τον κωμικό Μπιλ Μάρεϊ, η ταινία ακολουθεί τους «Μνημείων Ανδρες» σε μια αποστολή αναζήτησης πάνω από πέντε εκατομμυρίων έργων τέχνης, αρχαιοτήτων ή άλλων πολύτιμων καλλιτεχνημάτων που λαφυραγώγησαν οι Ναζί από μουσεία ή ιδιωτικές συλλογές.

Οντας μόνο επτά αρχικά, οι ΜΑ δεν διέθεταν πολλές υλικές δυνάμεις. Ηταν επίσης βιαστικοί: ο Χίτλερ είχε εκδώσει τη λεγόμενη «διαταγή Νέρων», σύμφωνα με την οποία όλες οι υποδομές του Ράιχ, όπως και τα καλλιτεχνικά λάφυρά του, έπρεπε να καταστραφούν ολοκληρωτικά. Τα τελευταία είχαν στοιβαχτεί βιαστικά σε αποθήκες, ορυχεία, ακόμη και σε κάστρα όπως το Νόισβανσταϊν του Λουδοβίκου Β’ της Βαυαρίας.

Ειδικά στο κατεχόμενο Παρίσι είχαν αρπαχτεί πάνω από 20.000 έργα τέχνης από αριστοκρατικές εβραϊκές οικογένειες όπως εκείνη των Ρότσιλντ, τα οποία συγκεντρώνονταν και ταξινομούνταν στην γκαλερί «Ζε ντε Πομ», πλησίον του Λούβρου. Οι ΜΑ είχαν εκεί έναν δικό τους άνθρωπο: η Ρόουζ Βάλαντ, μια επιμελήτρια με αθώα εμφάνιση (στην ταινία βέβαια την υποδύεται η Κέιτ Μπλάνσετ), είχε επιφορτιστεί από τον Ζακ Ζοζάρ, υπεύθυνο των κρατικών γαλλικών μουσείων, με την παρακολούθηση των μεταγωγών των Ναζί. Ρίσκαρε τη ζωή της με στόχο μια απογραφή των έργων που περνούσαν από τη «Ζε ντε Πομ».

Η Βάλαντ επέζησε του πολέμου, αντίθετα με άλλα μέλη των ΜΑ, όπως ο βρετανός ιστορικός Ρόμπερτ Μπάλφουρ που πέθανε στο τέλος του. Στην ταινία βέβαια ο χαρακτήρας που βασίστηκε σε αυτόν σκοτώνεται εν μέσω της κλοπής της «Παναγίας της Μπριζ» του Μικελάντζελο από τους Ναζί. Ο λόγος είναι δραματουργικός: αξίζει να χαθεί μια ζωή, αναρωτιέται η ταινία, για χάρη της τέχνης;

Ο Ρόμπερτ Εντσελ, συγγραφέας του βιβλίου «The Monuments Men: Allied Heroes, Nazi Thieves and the Greatest Treasure Hunt in History», στο οποίο στηρίχθηκε η ταινία, δήλωνε πρόσφατα ότι αυτό ήταν και το ερώτημα που έθετε σε όσους ΜΑ συνάντησε στην έρευνά του. Οι απαντήσεις ποίκιλλαν, οι περισσότερες όμως υπολόγιζαν περισσότερο τη ζωή ενός στρατιώτη από τη διάσωση λ.χ. της Μόνα Λίζα. «Δεν θυσίαζαν τη ζωή τους για κάποιο έργο τέχνης αλλά για την επιβίωση αυτών των μεγάλων μνημείων του πολιτισμού μας. Η ελευθερία δεν είναι δωρεάν» έλεγε ο Εντσελ, «έχει και ένα τίμημα, γι’ αυτό και την υπολογίζουμε τόσο πολύ».

Είτε έτσι είτε αλλιώς, στο «σώμα» υπηρέτησαν τελικά 350 άνθρωποι ως και το 1951. Η αποστολή τους άφησε και μια σημαντική κληρονομιά. Οι τελεσθείσες αρπαγές έργων τέχνης σε συνδυασμό με τον γενικότερο φόβο που κληρονόμησε ο πόλεμος οδήγησαν στη δημιουργία της UNESCO και στην υπογραφή διεθνών νόμων, όπως εκείνος του 1954 που καθιέρωνε ότι καταστροφές πολιτιστικών αγαθών θα συνιστούσαν στο εξής έγκλημα πολέμου.