Χρήστος Λεοντής – Νεοκλής Νεοφυτίδης

Δεν υπάρχει πιο θεραπευτικό βάλσαμο για τα χρόνια που περνάνε από το να μιλάς για παλιές αξίες, είτε διατηρούνται είτε έχουν διαψευστεί. Σαν να αποκτάει ένα νόημα ο χρόνος και να αισθάνεται κανείς, είτε λίγα είτε πολλά είναι τα χρόνια που του απομένουν, ότι η ζωή του δεν πήγε στα χαμένα. Αφού ο χρόνος του υπήρξε γεμάτος με κάτι που είτε επιβεβαιώθηκε είτε διαψεύστηκε, ήταν πολλοί αυτοί που το πιστέψανε και δεν έζησε μόνος του μέσα στην ερημιά αυτού του κόσμου. Αλλωστε τι άλλο κάνει η τέχνη, παρά να αισθάνεσαι πως είσαι με λίγους ή πολλούς μαζί, πάνω σε αυτή τη σχεδία που αρμενίζει -εκ των πραγμάτων ακέφαλη- μέσα στο έρεβος του Σύμπαντος. Μας τα θύμισε λίγο πολύ όλα αυτά η συνομιλία του συνθέτη Χρήστου Λεοντή με τον νεαρό κύπριο μουσικό Νεοκλή Νεοφυτίδη. Μπορεί να φαίνεται μια συζήτηση απαισιόδοξη, αλλά τελικά είναι πολύ ενθαρρυντική. Αφού, για να αισθανόμαστε διαψευσμένοι, σημαίνει ότι κάποτε ζήσαμε κάτι το μοναδικό. Επειτα, με καλλιτέχνες όπως ο Νεοκλής Νεοφυτίδης, που αισθάνονται ότι για να υπάρξουν στο μέλλον χρειάζεται να αποκαταστήσουν τη βίαια καταργημένη συνέχεια, όλα μπορεί να ξαναγίνουν όπως ήταν κάποτε. Στην πραγματικότητα δεν χάνεται ποτέ τίποτα. Επειδή αλλάζουν οι άνθρωποι, φανταζόμαστε ότι εκπίπτουν και οι αξίες. Ομως για να συνεχίζεται η ζωή, έστω και με μια μορφή που δεν μας είναι αρεστή, σημαίνει ότι οι αξίες παραμένουν πάντα ζωντανές.

ΘΑΝΑΣΗΣ ΝΙΑΡΧΟΣ: Κύριε Λεοντή, τι συµβαίνει στην Ελλάδα του 2013, µε µια άνθιση όλων σχεδόν των τεχνών, το τραγούδι, η ευρεία τουλάχιστον παραγωγή, αυτή που γίνεται γνωστή, να είναι σε τόσο χαµηλό επίπεδο;

ΧΡΗΣΤΟΣ ΛΕΟΝΤΗΣ: Το πρόβλημα είναι πολύ πιο σύνθετο απ’ ό,τι κατ’ αρχάς φαίνεται. Ξεκινάει από την περίοδο που το ελληνικό τραγούδι άνθιζε ακόμη, γιατί όταν μιλάμε για μουσική στην Ελλάδα αυτό που άνθισε κυρίως ήταν το τραγούδι. Και μάλιστα το τραγούδι που στηριζόταν σε λόγο ποιητικό και όχι σε απλά στιχουργήματα. Ξεκινάει δηλαδή από το 1948, όταν ο Μάνος Χατζιδάκις δίνει την περίφημη διάλεξή του για το ρεμπέτικο στο Θέατρο Τέχνης και, λίγο αργότερα, με τον ερχομό του Μίκη Θεοδωράκη από το Παρίσι και την έκδοση του «Επιτάφιου». Τότε ακριβώς έχουμε την εισαγωγή του μπουζουκιού στο καινούργιο αυτό είδος τραγουδιού. Το τραγούδι έχει, για να το πούμε απλά, πολλές πλευρές. Είναι και ψυχαγωγία, είναι και παιδεία, είναι και έκφραση ανθρώπων που θέλουν να είναι μόνοι τους ή που θέλουν να έχουν μια ψυχολογία του όχλου, του γηπέδου. Καλύπτει δηλαδή ένα πλήθος συναισθημάτων, συν το γεγονός ότι αγκαλιάζει τα κοινωνικά προβλήματα. Αν σκεφτεί λοιπόν κανείς ότι η εποχή για την οποία μιλάμε χαρακτηρίζεται από τις εκλογές της βίας και της νοθείας και τόσες άλλες ανωμαλίες, αλλά και από την τάση του ελληνικού λαού να γεννηθεί κάτι καινούργιο, καταλαβαίνει τι ήταν αυτό που εξέφρασε το τραγούδι εκείνης ακριβώς της εποχής και γιατί μας αγκάλιασε ο κόσμος.

Θ.Ν.: Κύριε Νεοφυτίδη, πώς ήρθατε σε επαφή µε τον Χρήστο Λεοντή ώστε να θεωρείστε µαθητής του και στη συνέχεια συνεργάτης του;

ΝΕΟΚΛΗΣ ΝΕΟΦΥΤΙΔΗΣ: Κρατάει χρόνια αυτή η υπόθεση, που την αρχή της θα τη χαρακτήριζα ως μια ευτυχή συγκυρία. Ημουν δευτεροετής στο πανεπιστήμιο, στο Τμήμα της Μουσικολογίας, όταν ήρθε ένας φίλος μου, Κύπριος κι αυτός, και με παρακίνησε να πάμε να παίξουμε τραγούδια του Χρήστου Λεοντή στον ίδιο τον… Λεοντή. Ετοιμάσαμε λοιπόν πέντε – έξι τραγούδια του με πιάνο και μπουζούκι και πήγαμε στο σπίτι του για να μας ακούσει. Κάτι προφανώς του άρεσε σε μένα κι έτσι έμεινα κοντά του. Αρχισα να παρακολουθώ τις πρόβες του, γιατί είναι αλήθεια ότι η μουσική του, με τις πολυρυθμίες της, είναι μια δύσκολη μουσική, χρειάζεται για να την καταλάβεις ένα είδος προπαιδείας. Αισθάνομαι κοντά του ότι μαθαίνω διαρκώς και πιστεύω ότι θα συνεχίσω να μαθαίνω.

Θ.Ν.: Κύριε Λεοντή, προκειµένου να ακούσουµε τον κ. Νεοφυτίδη, σαν να έµεινε λίγο στη µέση η κουβέντα µας σε σχέση µε την ερώτηση που σας είχαµε κάνει.

ΧΡ.Λ.: Με γενάρχες τον Χατζιδάκι και τον Θεοδωράκη δημιουργήθηκε μια ολόκληρη σχολή με τον Σταύρο Ξαρχάκο, τον Γιάννη Μαρκόπουλο, τον Μάνο Λοΐζο, τον Δήμο Μούτση, εμένα. Ομως οι εταιρείες που ήταν ο μοναδικός φορέας για να εκδοθούν τα τραγούδια μας, ήταν πάντοτε αντίθετες. Δεν καταλάβανε τί-πο-τε. Με αποτέλεσμα να κρατάνε τους δίσκους στις αποθήκες τους και με δυσκολία να τους δίνουνε. Ο κόσμος όμως μας αγκάλιασε και επέβαλε τελικά το τραγούδι που ήθελε. Οταν δημιουργήθηκε η ελεύθερη ραδιοφωνία, με πρώτο σταθμό τον 9,84, και είδα τον Εβερτ στον Υμηττό να υπερασπίζεται τις κεραίες, έγραψα ένα κείμενο στα «ΝΕΑ», ότι νιώθω μια μεγάλη καχυποψία για το τι πάει να γίνει. Το έβλεπα σαν μια μεγάλη ντουντούκα, πως όποιος έχει λεφτά την αγοράζει και διαλαλεί το προϊόν του. Τι σόι ελεύθερη ραδιοφωνία μπορεί να είναι όταν μεταδίδονται τα ίδια τραγούδια, οι ίδιες ειδήσεις, οι ίδιοι άνθρωποι; Είχε αποφασιστεί – το πιστεύω ακράδαντα – ότι έπρεπε να φιμωθεί η «φωνή» του τραγουδιού όπως αυτό που περιγράψαμε. Θέλανε τους πολίτες μουγγούς. Γιατί το τραγούδι μιλάει στις ψυχές των ανθρώπων και ως μαχητική έκφραση που μπορεί να γίνει, τονώνοντας το ηθικό κυρίως των νέων ανθρώπων, να προκαλέσει μια αληθινή επανάσταση.

Θ.Ν.: Κύριε Νεοφυτίδη, ένας νέος µουσικός που θητεύει κοντά στον Χρήστο Λεοντή τι προοπτικές έχει να κάνει µια δουλειά που να τον εκφράζει, αλλά να µπορεί ταυτόχρονα να βιοπορίζεται;

Ν.Ν.: Θα πρέπει να ξεκινήσουμε από την ωδειακή παιδεία. Εκεί υπάρχει ένας παραμορφωτικός φακός που δεν σε αφήνει να δεις καθαρά τα πράγματα και να καταλάβεις τι ακριβώς είναι το τραγούδι και σε ποιους απευθύνεται. Και ο Χρήστος Λεοντής με έκανε να καταλάβω πως για να γράψεις τραγούδι χρειάζεται να έχεις μια σοβαρή ιδεολογία, χρειάζεται να σε αφορά ο κόσμος και να τον κοιτάζεις στα μάτια. Δημιουργήθηκε όμως ένα φοβερό χάσμα, κόπηκε το νήμα που έδινε μια λογική συνέχεια στα πράγματα, με αποτέλεσμα να χαθούν μέσα του πολλοί δημιουργοί. Αν ο νέος δεν πιάσει το χέρι του προηγούμενου δεν μπορεί να πάει μπροστά. Η εξέλιξη είναι η συνέχεια της παράδοσης. Αν δεν ανακαλύψεις ποιος πραγματικά είσαι σε σχέση με τα πατήματα εκείνων που προηγήθηκαν δεν θα εκφέρεις ποτέ σοβαρό μουσικό λόγο. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος για έναν νέο δημιουργό, προκειμένου να χτίσει κάτι, να φτιάξει πέντε πράγματα, που ενδεχομένως να μείνουν.

Θ.Ν.: Να επιµείνουµε στην ερώτησή µας, πώς βιοπορίζεται ένας νέος µουσικός;

Ν.Ν.: Χρειάζεται να ανακαλύψει κανείς όλες του τις ικανότητες και να τις θέσει σε λειτουργία. Προσωπικά δουλεύω ως πιανίστας, εκμεταλλεύομαι αυτή μου την ιδιότητα. Δεν παύει όμως όλη η υπόθεση να είναι ένας τρομερός αγώνας.

Χρ.Λ.: Βλέπεις μουσικούς με δέκα και δώδεκα χρόνια σπουδές, καταπληκτικούς, να μένουν άνεργοι. Αυτό δεν θα έπρεπε να είναι ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα για όλα τα κόμματα που κόπτονται για τον πολιτισμό; Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα. Ορθιους μας κρατάει όλους μόνον η τέχνη. Είναι το οξυγόνο της ζωής. Δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην έχει τραγουδήσει ποτέ στη ζωή του. Καμιά οικονομία δεν θα μας βγάλει από το αδιέξοδο, μας κοροϊδεύουν με όλα αυτά. Μόνον η παιδεία και ο πολιτισμός μπορεί να το κάνουν. Πολιτισμός δεν είναι μόνον η μουσική, η λογοτεχνία, το θέατρο. Είναι η συμπεριφορά σου σε σχέση με τον διπλανό σου, το «καλημέρα» που θα του πεις, η συντροφικότητα, το να περνάει και ο άλλος καλά. Εχουν εφεύρει τη χειρότερη λέξη που θα μπορούσε να υπάρξει: ανταγωνισμός. Ανταγωνισμός όμως σημαίνει αντιπαλότητα, δηλαδή σύγκρουση, κάτι που είναι στοιχείο του καπιταλισμού. Τι μαθαίνουμε για την Αφρική; Σχεδόν τίποτε. Γιατί, ανίκανοι είναι αυτοί οι άνθρωποι και ασχολούμαστε συνεχώς με την κυρία Μέρκελ και με την τάδε τράπεζα; Αυτό είναι το όνειδος της ανθρωπότητας: οι τράπεζες. Από ένα μέσον που ήταν το χρήμα, για να συναλλάσσονται οι άνθρωποι, το κάνανε προϊόν. Πουλάνε χαρτιά, δηλαδή αέρα κοπανιστό. Κάρτες από ‘δώ, ομόλογα από ‘κεί. Με το χρηματιστήριο σήμερα έχεις δέκα, αύριο έχεις εκατό. Πώς, με τη δουλειά σου τα έβγαλες;

Ν.Ν.: Αρα, πολύ φυσιολογικά επιστρέφουμε στο θέμα της ιδεολογίας του καλλιτέχνη. Και όταν λέμε ιδεολογία, δεν εννοούμε κομματική ιδεολογία. Η ιδεολογία του καλλιτέχνη στηρίζεται πάνω στην ανάγκη του για επικοινωνία, αυτή που κρατάει ανοιχτό τον δίαυλο ανάμεσα στον ίδιο και το κοινό του. Την ίδια ιδεολογία θα είχανε ασφαλώς και ο Αριστοφάνης και ο Μπετόβεν. Δεν μπορείς να φανταστείς ότι δεν θα τους ενδιέφερε να περάσει το έργο τους στο κοινό. Αλλιώς θα έμενε κανείς στο σπίτι του, να γράφει τα έργα του και να τα κλειδώνει στα συρτάρια του. Ιδεολογία είναι αυτή η μαγεία που υπάρχει στον ήχο – στη δική μας περίπτωση – να γεννάει στον ακροατή συναισθήματα που τον γεμίζουν. Ιδεολογία είναι να σκύβεις πάνω στην ανάγκη που έχει ο άνθρωπος όπως ακριβώς το λέει ο Ευριπίδης, πάνω απ’ όλα η ανάγκη να αισθανθεί την ομορφιά της ζωής. Αυτή την ομορφιά που ο δημιουργός τη φέρνει στο προσκήνιο, αντί να φέρνει τον κακό του εαυτό, που τον διαθέτει και ο ίδιος όπως όλοι οι άνθρωποι.

Χρ.Λ.: Πολύ σωστά όλα αυτά, αν προσέξεις όμως σήμερα θα παρατηρήσεις με πόσο θαυμαστά τεχνουργημένο τρόπο αποπροσανατολίζουν τους νέους δημιουργούς σε όλες τις τέχνες. Να μην κοιτάζουν προς τα πίσω αλλά μόνον προς τα μπρος. Αλλά αν δεν κοιτάξεις προς τα πίσω, δεν γίνεται να δεις προς τα μπρος. Δεν υπάρχει παρθενογένεση. Κόβουν όμως βίαια τα πατήματα που θα μπορούσαν να αποτελέσουν τη βάση για το παραπέρα, ώστε να ανακοπεί το άλμα που θα επέτρεπε στους νέους να εκφράσουν την εποχή τους. Είπανε ότι θα κάνουν καλύτερη την ΕΡΤ. Μα το Τρίτο Πρόγραμμα ποιος θα μπορούσε να το φτιάξει καλύτερο απ’ ό,τι το είχε κάνει ο Μάνος Χατζιδάκις; Τι σαχλαμάρες μας λένε τώρα; Πρόκειται για μια βίαιη καταστολή ώστε να μην πάει τίποτε μπροστά σε σχέση με τη μουσική. Δεν μπορούμε όμως να καθήσουμε άλλο πια με τα χέρια σταυρωμένα μπροστά σ’ αυτήν τη σιωπή που έχουν επιβάλει και σε όλο αυτό το σκουπιδαριό που μας έρχεται από τα ραδιόφωνα. Τα ραδιόφωνα παίζουνε με λίστες πια. Υπήρχε το Δεύτερο Πρόγραμμα που κάπου κάπου έπαιζε λίγο τον Θεοδωράκη, λίγο τον Μαρκόπουλο, λίγο εμένα. Αλλά το κλείσανε. Μιλάμε για εγκλήματα. Ο νέος δημιουργός αυτήν τη στιγμή έχει έναν τοίχο μπροστά του. Αυτό όμως θα τους αναγκάσει τους νέους δημιουργούς να πάρουν θέση, χάριν αυτοσυντήρησης. Από ανάγκη να υπάρξουν και ως πολίτες και ως δημιουργοί. Πού θα παιχτούν τα τραγούδια ενός νέου συνθέτη; Τραγούδια που αν τα ακούσεις συχνά είναι αριστουργήματα.

Θ.Ν.: Φανταζόσασταν ποτέ, κύριε Νεοφυτίδη, ότι θα ήταν δυνατόν σε µια εποχή σαν τη δική µας, όπου τα πάντα µπορούν να γίνουν γνωστά, θα χρειαζόταν να λειτουργήσουµε ως «κρυφό σχολειό» για να µπορέσουµε να σωθούµε;

Ν.Ν.: Για να πούμε τη μαύρη αλήθεια, αυτό έσωζε πάντα την Ελλάδα. Τα σπουδαία πράγματα γίνονταν πάντα με μια αίσθηση «κρυφού σχολειού». Να μαζεύονται μερικοί άνθρωποι, να δημιουργείται μια παρέα και χωρίς πολλά λόγια, προπαντός χωρίς κραυγές, συχνά μόνο με τον ψίθυρο του καθενός, να δημιουργείται κάτι πραγματικά πολύ ωραίο. Δεν το αναφέρω προκειμένου να κάνω την ανάγκη φιλότιμο, αλλά γιατί έχει μια μαγεία αυτό το πράγμα. Αν χρειάζεται να ξαναφτιαχτούν κάποιες εστίες, είμαστε εμείς οι ίδιοι που πρέπει να τις δημιουργήσουμε. Δεν μπορούμε να περιμένουμε τίποτε από τους άλλους. Είναι βέβαια κάτι δύσκολο αλλά όταν αλληλοαναγνωστείς με μερικούς ακόμη ως ομοϊδεάτης, αποκτάς μια δύναμη που δεν μπορεί να την αποκτήσεις έστω κι αν σε στηρίζουν χιλιάδες άνθρωποι που δεν τους γνωρίζεις. Για να γίνουν καλά πράγματα, είναι κάτι που εξαρτάται από μας τους ίδιους. Φτάνει βέβαια να αισθανόμαστε πραγματικά την ανάγκη να τα κάνουμε και πραγματικά την ανάγκη να τα χαρούν και οι άλλοι.

Χρ.Λ.: Σαφώς και παίζει πρωταρχικό ρόλο η προσωπική στάση και επιλογή ενός εκάστου στην ιστορική συγκυρία που διερχόμαστε. Δεν μπορούμε να τα φορτώνουμε όλα στους άλλους, σε σημείο μάλιστα που θα έλεγε κανείς ότι είναι σαν να μην υπάρχουν οι άλλοι. Ο καθένας οφείλει να πάρει την τύχη στα χέρια του, να αντιδράσει και το λιγότερο που έχει να κάνει είναι τουλάχιστον να κραυγάσει πως ό,τι γίνεται, δεν γίνεται με τη δική του συγκατάθεση. Μια αντίστοιχη στάση θα ξεσηκώσει τους ανθρώπους που αισθάνονται τον αγώνα ως ανάγκη τους και δεν εννοούν με τίποτε να παραιτηθούν. Θα συναντήσεις πολλούς τέτοιους δημιουργούς σε όλους τους τομείς της τέχνης. Τα μοντέλα και τα πρότυπα υπάρχουν, έστω κι αν είναι δύσκολο να τα ανακαλύψει κανείς. Η ευθύνη είναι του καθενός χωριστά, είτε πρόκειται για δημιουργό είτε για οποιονδήποτε συμπολίτη. Ο καθένας πρέπει να αισθάνεται πως έχει την ευθύνη όλων των άλλων. Συνηθίσαμε στο καθισιό και ήρθε η ώρα να ξεκουνηθούμε.      n