Οταν ο κόσμος σπάει σε πολλά κομμάτια…

Το μεσημέρι που το Νομπέλ Λογοτεχνίας δόθηκε στην Αλις Μονρό, ο κόσμος του διηγήματος ένιωσε ότι πήρε μια γλυκιά «εκδίκηση». Εσπαγε μια μακρά παράδοση επιβράβευσης της μεγάλης λογοτεχνικής αφήγησης (μυθιστορήματος) και του θεάτρου και το βαρύτιμο βραβείο επανερχόταν σε ένα είδος της γραφής διαδεδομένο, που βγάζει διαμάντια αλλά εμπορικά δεν κατατάσσεται στα ευπώλητα.

Η Ελλάδα είναι αντιπροσωπευτικό παράδειγμα αυτής της λογοτεχνικής συνθήκης. Δεκάδες συλλογές διηγημάτων εκδίδονται κάθε χρόνο. Πολλές από αυτές, υψηλού επιπέδου. Κι όμως τα νούμερα των πωλήσεων παραμένουν χαμηλά. «Πέρυσι – ανάλογοι είναι οι αριθμοί όλα τα τελευταία χρόνια – εκδόθηκαν 500 μυθιστορήματα και 250 συλλογές διηγημάτων», λέει στο «Βιβλιοδρόμιο» ο Σωκράτης Καμπουρόπουλος, υπεύθυνος της βάσης δεδομένων Βιβλιονέτ του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου. Και συμπληρώνει: «Ενώ στη χώρα μας υπάρχει παράδοση, το διήγημα δεν έχει τόση εμπορική δύναμη όσο το μυθιστόρημα. Συνήθως διήγημα γράφουν νέοι άνθρωποι, που πειραματίζονται πριν βγουν οριστικά στον στίβο της γραφής. Τα πρωτεία σε αριθμό εκδόσεων έχουν οι Εκδόσεις Πόλις αλλά και εκδοτικοί οίκοι όπως η Νεφέλη ή ο Φαρφουλάς. Παρότι οι εκδότες ξέρουν πως στην καλύτερη περίπτωση οι συλλογές αυτές δεν θα δώσουν πάνω από 2.000 – 3.000 αντίτυπα, η έκδοσή τους αποτελεί θέμα πρεστίζ. Ηταν έκπληξη πάντως το Νομπέλ, αφού παλαιότερα ακόμη και συγγραφείς όπως ο Μπόρχες δεν το πήραν, για άλλους βέβαια λόγους», λέει.

Σήμερα στην Ελλάδα είναι βέβαιο πως καταγράφεται άνθηση του διηγήματος (λ.χ., ρίξτε μια ματιά στον ιστότοπο Μπονζάι του περιοδικού «Πλανόδιον»). Δεκάδες νέα ονόματα προστέθηκαν τα τελευταία χρόνια, συχνά με υψηλές επιδόσεις. Μάλιστα κάποια διηγήματα γίνονται πηγές έμπνευσης για άλλες εκδοχές τέχνης. Λ.χ., αυτές τις ημέρες παρακολουθούμε το διήγημα «Ο Μουνής» της Λένας Κιτσοπούλου να μεταπλάθεται σε θεατρικό μονόπρακτο από τον Παντελή Δεντάκη στο Θέατρο του Νέου Κόσμου, ενώ το «Πίστομα» του Θεοτόκη έγινε μικρού μήκους ταινία από τον Γιώργο Φορτούνη και βραβεύθηκε στο Φεστιβάλ Δράμας το 2011.  

Αλλωστε, στην Ελλάδα η μικρή φόρμα έχει μακρά παράδοση. Από τον Παπαδιαμάντη, τον Βιζυηνό και τον Βουτυρά μέχρι τους σημερινούς Παπαδημητρακόπουλο, Νόλλα, Σωτήρη Δημητρίου Σκαμπαρδώνη, για να αναφέρουμε κάποιους ενδεικτικά, αλλά και τον νεότερο Χρήστο Οικονόμου (κρατικό βραβείο Διηγήματος 2011).

Γιατί όμως οι δικοί μας συγγραφείς δείχνουν μεγαλύτερη έφεση στο διήγημα, παρά στη μυθιστορηματική φόρμα; Οι λόγοι φαίνεται να είναι κοινωνικοί, πολιτισμικοί, ακόμη και… κλιματολογικοί. «Εχουμε παράδοση στο διήγημα με την έννοια ότι είναι πιο αρτιωμένο, πιο πλήρες», λέει ο κριτικός λογοτεχνίας και συγγραφέας Δημοσθένης Κούρτοβικ. «Κάποιοι που προσπαθούν να αποκωδικοποιήσουν τη φτωχή παράδοση στο μυθιστόρημα μιλάνε για την απουσία αστικού περιβάλλοντος. Εγώ, πάλι, πιστεύω πως το μεγάλο μυθιστόρημα προϋποθέτει κρίση συνείδησης, κάτι που στερείται η ελληνική κοινωνία ακόμη και τώρα με την οικονομική κρίση. Δεν μετακινείται εύκολα η συνείδηση στην Ελλάδα, παρά την ταξική ρευστότητα. Αν παρατηρήσουμε τα μεγάλα μυθιστορήματα εκεί οι ήρωες κάνουν μια μεγάλη διαδρομή, εσωτερική, κάτι που δεν είναι αναγκαίο στο διήγημα. Στο τελευταίο χρειάζεται επιδεξιότητα, ανάπτυξη σκηνής, ενσταντανέ ενός συστήματος», εξηγεί.

Τέτοια επιτυχημένα ενσταντανέ αποτυπώνει χρόνια τώρα και ο Γιώργος Σκαμπαρδώνης, που βεβαίως έχει αναμετρηθεί με όλες τις φόρμες του λόγου. Με έναν πεισματικό όμως τρόπο επανέρχεται στο διήγημα, μέχρι τώρα έχει στη φαρέτρα του εννέα συλλογές διηγημάτων και ετοιμάζεται τον Φεβρουάριο να κυκλοφορήσει ακόμη μία από τις Εκδόσεις Πατάκη.

«Το διήγημα έχει ειδικές δυσκολίες, εμπεριέχει την ποίηση και αυτή είναι μια δύσκολη υπερπύκνωση», λέει στα «ΝΕΑ». «Είναι δύσκολο να δείξεις την κορυφή του παγόβουνου και όχι όλο το παγόβουνο. Ολα, εξάλλου, εδώ στηρίζονται σε αυτό που υπονοείται, στην αφαίρεση». Οι δικές του επιρροές ήταν οι Βιζυηνός, Φόκνερ, Κέρουακ, Μοπασάν ή ο Θεοτόκης (αλλά και οι Ηλίας Παπαδημητρακόπουλος, Γιώργος Ιωάννου, Τόλης Καζαντζής). Δίνει μάλιστα μία ενδιαφέρουσα εξήγηση για τη διαχρονική και παροντική άνθηση του διηγήματος στη χώρα μας: «Ο τρόπος ζωής μας, η αντίληψή μας για τον θάνατο και τη θνητότητα, η αίσθησή μας για τα πράγματα μας οδηγούν στην ποίηση ή στη μικρή φόρμα. Δεν έχουμε κλίμα μακριάς αίσθησης, έχουμε την αίσθηση της μεταβολής και λόγω της περιοχής ή του κλίματος, είμαστε πιο κινητικοί. Αλλού ο άνθρωπος δεν έχει εύκολη και διαθέσιμη την αίσθηση του έξω. Θεωρώ πως αν η γλώσσα το επέτρεπε, η διηγηματογραφία μας θα ήταν παγκόσμιας ακτινοβολίας». Αυτά επισημαίνει και μας δίνει μια ιδέα τού πώς εμπνέεται και δομεί μια μικρή ιστορία: «Μια φράση, ένας φίλος, μια εικόνα. Η διαρκής επαγρύπνηση είναι όλη η ουσία και, βέβαια, η αφαίρεση και η μάχη με το μοντάζ». Συχνά, φυσικά, στις ιστορίες του η πυρετική παρατήρηση συνδυάζεται με τη φαντασία ή με εικόνες που του έχουν διηγηθεί άλλοι.

«Σίγουρα απαιτεί παρατήρηση, λ.χ. ο Κεχαΐδης κατέγραφε πολύ συνειδητά ομιλίες σε καφενεία», συμφωνεί και η Λένα Κιτσοπούλου, διηγηματογράφος της νεότερης γενιάς. «Συχνά όμως, γράφοντας, έχω την αίσθηση του “Οπα κάπου το ‘χα δει”. Πράγματα δηλαδή που υποσυνείδητα γράφονται μέσα μου. Αλλες φορές ρουφάω μια σκηνή, ενώ πολλά άλλα είναι εντελώς προϊόντα της φαντασίας ή πράγματα που έχω ακούσει. Βρίθει παράξενων σκηνών η Ελλάδα και κυρίως η επαρχία της. Συχνά έχω βασιστεί απλώς σε ένα απόκομμα εφημερίδας ή σε μια κουβέντα στο κομμωτήριο», λέει η ηθοποιός, σκηνοθέτις και συγγραφέας των συλλογών «Νυχτερίδες» (Κέδρος, Βραβείο Διαβάζω Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγραφέα 2007) και «Μεγάλοι Δρόμοι» (Μεταίχμιο) – ήδη έχει στα σκαριά την τρίτη συλλογή.

«Ενα μυθιστόρημα απαιτεί περισσότερο χρόνο. Το διήγημα είναι μια φόρμα που μου πηγαίνει, με έλκει, μου αρκεί», συμπληρώνει η Λένα Κιτσοπούλου, ενώ ο Σκαμπαρδώνης μιλώντας για την τεχνική γλαφυρά προσθέτει: «Αλλος είναι καλός στο πρόσθιο, άλλος στο ύπτιο. Η πύκνωση, η ένταση, ο ρυθμός κάνουν ένα διήγημα κορυφαίο. Βέβαια, η προσωπική φωνή, η ιδιοσυχνότητα είναι πάντα το μεγάλο στοίχημα».

Με τα παραπάνω αναμετριέται και ένας 30άρης (υποψήφιος διδάκτωρ Ιστορίας στην Οξφόρδη), ο Δημοσθένης Παπαμάρκου. Εχοντας ήδη εκδώσει δύο μυθιστορήματα («Αδελφότητα του πυριτίου», Εκδ. Αρμός, «Ο Τέταρτος Ιππότης», Εκδ. Κέδρος), πέρυσι κυκλοφόρησε τη «Μεταποίηση» (Εκδ. Κέδρος) που δεν είναι αμιγώς συλλογή διηγημάτων αλλά δώδεκα ιστορίες που τις διαπερνά ένα κοινό μοτίβο.

«Ενα μυθιστόρημα κατά ριπάς», το περιγράφει ο ίδιος, με θέμα την αδελφοκτονία. «Η μικρή φόρμα έχει να κάνει με τον ρυθμό. Οι ήρωες εναλλάσσονται στις ιστορίες μου, αλλά στην ουσία ήθελα να δείξω ότι όλοι είναι αντανάκλαση του ίδιου. Αν το ανέπτυσσα μυθιστορηματικά, ένιωσα πως θα με εγκλώβιζε σε μόνο μία πτυχή. Ετσι, φώτισα από πολλές πλευρές την ουσία. Είναι σαν καρέ η μικρή φόρμα και συμπυκνώνει τη σύγκρουση του “Τιτανικού” με το παγόβουνο και όχι το ταξίδι που προηγήθηκε».

Με επιρροές από Τσέχοφ, Γκι ντε Μοπασάν, Ρέιμοντ Κάρβερ, Ηλία Παπαδημητρακόπουλο, ο 43χρονος Πάνος Τσίρος είναι ταγμένος στο διήγημα. Με δύο συλλογές στο ενεργητικό του (μόλις κυκλοφόρησε το «Δεν είν’ έτσι;» από τις Εκδόσεις Μικρή Αρκτος), σκιαγραφεί τη δυσκολία της μικρής φόρμας: «Η παγίδα της είναι “το λιγότερο ή το περισσότερο από αυτό που πρέπει”. Πόσο πρέπει να διαρκεί ένα διήγημα; τόσο ώστε, μολονότι λίγο, να είναι απολύτως αρκετό». Ο Πάνος Τσίρος, φιλόλογος στη Μέση Εκπαίδευση (με εμμονή και ειδίκευση στον Βιτγκενστάιν) δεν πιστεύει πως ο συγγραφέας οχυρώνεται πίσω από τη μικρή ιστορία από ανικανότητα στη μεγάλη αφήγηση. «Τα διηγήματα είναι επιλεγμένες στιγμές από μια ζωή που κρατάει αιώνια. Δεν μπορείς να αφηγηθείς την αιωνιότητα, γι’ αυτό διαλέγεις κάποιες αντιπρoσωπευτικές στιγμές της. Το διήγημα εξάλλου είναι μια μυθιστορηματική αφήγηση με μεγάλη συμπύκνωση. Είναι σαν να σου είπε κάποιος, “πάρε αυτή τη μεγάλη και ωραία ιστορία, βγάλε τα ασήμαντα σημεία της και κράτα τα σημαντικά. Αλλά θέλουμε εκεί μέσα να αντανακλώνται με κάποιο τρόπο και τα σημεία που πέταξες”». Τέλος, προσθέτει ακόμη μία εξήγηση για την «έκρηξη» του διηγήματος σήμερα στην Ελλάδα και όχι μόνο: «Οι ταχύτατοι ρυθμοί, η ραγδαία ενημέρωση, ο κόσμος που σπάει σε όλο και περισσότερα κομμάτια κάνουν πιο δύσκολη την αντίληψη της πραγματικότητας ως συνεχούς ροής. Δεν μπορούμε να ενώσουμε τα κομματάκια σε ένα όλο».