Ρομέν Γαβράς: «Υπάρχει και καλή βία»

Βιντεοσκοπεί από 14 ετών. Κοινωνικές εξεγέρσεις, βιαιότητες της Αστυνομίας, εικονοκλασικά μουσικά κλιπ, αλλά και διαφημιστικά σποτ με πρωταγωνιστές σταρ όπως ο Ρόμπερτ Πάτινσον. Ξέρει να προκαλεί γι’ αυτό και μεσούντος του στροσκανικού σκανδάλου το όνομά του είχε στο διαδίκτυο περισσότερα χτυπήματα από του Στρος – Καν. Λίγο πριν έρθει στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, ο Ρομέν Γαβράς μιλάει στο «ΝΣυν».

O ίδιος, όταν μιλάς μαζί του, αποδέχεται τις αναφορές στον πατέρα του, κάτι που συνήθως τεχνηέντως αποφεύγουν τα παιδιά διάσημων γονιών. Εξάλλου, σε αυτόν χρωστάει ότι μεγάλωσε παίζοντας με τις μονταζιέρες. Ο πατέρας του, από την άλλη, τον καμαρώνει διακριτικά, γιατί ό,τι κατάφερε το κατάφερε μόνος του χωρίς να επηρεαστεί από εκείνον ούτε καλλιτεχνικά ούτε πολιτικά.

Ο σκηνοθέτης Ρομέν Γαβράς καταφέρνει να είναι η εξέλιξη και όχι απλώς η συνέχεια του Κώστα Γαβρά. Γιατί αν οι καλλιτέχνες δεν συγκρίνονται, συγκρίνονται οι εποχές που τους ενέπνευσαν. Στην προκειμένη περίπτωση, ο πατέρας είχε τη σημερινή ηλικία τού γιου το 1965. Και οι δύο εποχές ενδιαφέρουσες, ταραχώδεις, θα έλεγες κυοφορούσες μια μεγάλη και μη προβλέψιμη αλλαγή. Τη διαφορά την προσδιορίζει ο Γαβράς ο νεότερος. «Ο πατέρας μου έκανε ταινίες για να διαμαρτυρηθεί για κάτι που ήξερε πολύ καλά. Στις δικές μου δουλειές μιλάω για έναν κόσμο που δεν γνωρίζω. Γι’ αυτό είναι θολές. Γιατί είναι θολή η εποχή μας!». Ο Ρομέν κάνει «πολιτικό σινεμά» ακόμη και όταν σκηνοθετεί μουσικά βιντεοκλίπ. Από τα οποία άλλα βραβεύονται (όπως αυτό της ΜΙΑ στα περυσινά MTV) και άλλα προκαλούν μέχρι σημείου να επεμβαίνει, σε κάποιες χώρες, η λογοκρισία, όπως συνέβη με το «No church in the wild» των ράπερ Τζέι Ζ και Κάνιε Γουεστ. Και όχι για σεξιστικές αναφορές, όπως συνήθως συμβαίνει, αλλά για ρεαλιστικές σκηνές σκληρής πολιτικής και αστυνομικής βίας. Η βία άλλωστε θα είναι το βασικό θέμα της συζήτησης στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών για την οποία έρχεται στις 29 Οκτωβρίου στην Αθήνα. «Η συζήτηση θα είναι ανοιχτή και δεν ξέρω πού ακριβώς θα οδηγήσει. Δεν μου αρέσει να προσδιορίζω εκ των προτέρων τα θέματα αλλά, ναι, σήμερα γίνεται πολύ λόγος για τη βία».

Κατά τη γνώμη του αυτό είναι αναμενόμενο γιατί, αν και πριν από κάμποσα χρόνια αφελώς πιστέψαμε ότι την είχαμε βάλει στην άκρη, η βία παίρνει σήμερα πολλές μορφές. «Οι ειδήσεις, για παράδειγμα, πολύ συχνά με σοκάρουν με τη βία που δείχνουν. (…) Επίσης κάποια βιντεοκλίπ, διάσημων μάλιστα ποπ σταρ, είναι τόσο άθλια καλλιτεχνικά που τα θεωρώ βίαια. Η ασχήμια, η κακή πρόκληση είναι μια μορφή βίας. Οπως και η προπαγάνδα ενός τρόπου ζωής που οι άνθρωποι δεν τον θέλουν πραγματικά. Τους τον επιβάλλουν! Ναι, θεωρώ την προπαγάνδα ενός συγκεκριμένου λάιφσταϊλ μέσα από την ποπ μουσική ή ένα είδος κινηματογράφου ωμή βία», λέει.

Η κουβέντα πάει στον θόρυβο που έχουν προκαλέσει οι σχεδόν πορνογραφικές εμφανίσεις τραγουδιστριών (όπως η Ριάνα και η Μάιλι Σάιρους) σε βίντεο και συναυλίες. «Με σοκάρισαν αυτές οι εμφανίσεις, όπως και εκείνες της Μαντόνα πριν από 20 χρόνια. Βεβαίως και πρόκειται περί βίας αφού με όλα αυτά προσπαθούν να επιβάλουν μια αισθητική άποψη για ξεκάθαρα οικονομικούς λόγους. Και αυτό είναι βία ενάντια στην πραγματικότητα, την Ιστορία, την κουλτούρα των λαών αλλά και στον προσωπικό πολιτισμό του καθενός από εμάς».

Ωστόσο, η βία που καίει παραμένει αυτή της εξουσίας, οικονομικής ή πολιτικής. Και της αντίδρασης που προκαλεί. Που κατέβασε και πάλι, έπειτα από τουλάχιστον τέσσερις δεκαετίες στους δρόμους των δυτικοευρωπαϊκών μητροπόλεων τους νέους, και όχι μόνο αυτούς. «Η βία φέρνει βία… Η διαφορά από την εποχή του πατέρα μου είναι ότι οι άνθρωποι τότε ήθελαν να ζήσουν σε έναν καλύτερο κόσμο. Είχαν συγκεκριμένα όνειρα που προσπαθούσαν να πραγματοποιήσουν. Γι’ αυτό μάχονταν, γι’ αυτό διαμαρτύρονταν έστω και με βίαιο τρόπο. Σήμερα, έχουν σκληρύνει. Δεν υπάρχουν ηγέτες να τους καθοδηγήσουν, να κάνουν την αντίδραση πολιτικό κίνημα. Γι’ αυτό βλέπουμε αυτές τις σκληρές σκηνές σε διαδηλώσεις σε πόλεις όπως το Παρίσι, το Λονδίνο, τη Ρώμη, την Αθήνα. Η βία σήμερα πηγάζει από την απελπισία. Γι’ αυτό είναι τυφλή, ωμή και ρεαλιστική».

Καλή ή κακή; Υπάρχει για τον Ρομέν Γαβρά καλή και κακή βία; «Δεν είναι τόσο απλό, αλλά ναι! Πιστεύω ότι υπάρχει καλή βία. Αυτό εξαρτάται από τι την προκαλεί αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο ασκείται. Από τη μία, υπάρχει η απάνθρωπη, η αιμοβόρα βία. Και από την άλλη, μπορείς να χρησιμοποιήσεις με τέτοιο τρόπο το χιούμορ, για παράδειγμα, ώστε να είναι πιο καταλυτικό από μια βίαιη πράξη».

Μπορεί όμως για τον ίδιο να αποτελεί και πηγή καλλιτεχνικής έμπνευσης; «Δεν είναι θέμα έμπνευσης. Απλώς καταγράφω αυτό που βλέπω γύρω μου. (…) Τελικά όμως δεν ξέρω αν αυτό που δείχνω εγώ εμπεριέχει περισσότερη βία απ’ όση, συμβολικά, το γυμνό κορμί της Μάιλι Σάιρους που αναφέρατε προηγουμένως».

Του θυμίζω τα πολιτικά συνθήματα την εποχή που οι ταινίες του πατέρα του ήταν αναφορά για τα πολιτικά κινήματα στην Ελλάδα. Για παράδειγμα το «Ψωμί, παιδεία, ελευθερία» του Πολυτεχνείου. Αν ο ίδιος κατέβαινε σήμερα σε μια διαδήλωση τι θα ζητούσε, τι θα έγραφε το πανό που θα κρατούσε; «Ειλικρινά δεν ξέρω… Είναι τόσα πολλά αυτά που χρειαζόμαστε σήμερα. Από την άλλη, αν στη δεκαετία του 1970 το να ζητάς κάποια πράγματα από την εξουσία ήταν πολιτική διαμαρτυρία, τώρα μου μοιάζει μίζερο, μου φαίνεται σαν ζητιανιά. (…) Αλλά, πραγματικά, δεν μπορώ να δώσω μία απάντηση στο τι είναι αυτό που χρειάζονται οι κοινωνίες σήμερα. Αλλωστε, η δουλειά μου δεν είναι να δίνω τις απαντήσεις, αλλά να εξερευνώ τις ερωτήσεις».

Οπως μιλάει, ακούγεται απαισιόδοξος για νέο άνδρα 32 ετών… «Δεν είναι και εύκολη υπόθεση να είσαι σήμερα αισιόδοξος. Αυτό μπορεί να συμβεί μόνο αν στρέψεις την προσοχή σου σε μικρές ομάδες που δρουν ανεξάρτητα από τις μαζικές κινητοποιήσεις, που αναλαμβάνουν δικές τους πρωτοβουλίες».

Μια τέτοια πρωτοβουλία ήταν και η κινηματογραφική κολεκτίβα Kourtrajme που έφτιαξε ο Ρομέν πριν καλά καλά κλείσει τα 20 και που αποτέλεσε γι’ αυτόν ένα είδος «καλλιτεχνικού λίκνου». Απελευθερωμένος ωστόσο από ενοχές που δεν θα επέτρεπαν σε κανέναν πολιτικοποιημένο σκηνοθέτη της εποχής τού πατέρα του να ενδώσει στη διαφήμιση, ο νεαρός Γαβράς στέκεται με την ίδια άνεση πίσω από τις κάμερες είτε πρόκειται να φιλμάρει τις συμμορίες του Παρισιού, την αστυνομική βία και τις σκληρές συγκρούσεις με τους διαδηλωτές στα βιντεοκλίπ του είτε να σκηνοθετήσει διαφημιστικές καμπάνιες όπως για την Adidas, την Samsung και την πιο πρόσφατη, αυτή του ανδρικού αρώματος Dior με πρωταγωνιστή τον Ρόμπερτ Πάτινσον.

Η πρώτη του ταινία «Notre Jour Viendra» («Θα έρθει η μέρα για μας»), με πρωταγωνιστή τον Βενσάν Κασέλ, ασχολείται με το θέμα μιας παράδοξης μειονότητας που ζει ανάμεσά μας, αυτής των κοκκινομάλληδων. Λίγο πριν να έρθει στην Αθήνα βρισκόταν στην Τζαμάικα και στο Αφγανιστάν για να εξερευνήσει το θέμα της καινούργιας του ταινίας για την οποία είναι πολύ νωρίς ακόμη να μιλήσει.

Στην Ελλάδα έρχεται αρκετά συχνά, αισθάνεται αυτό ακριβώς που είναι, δηλαδή μισός Ελληνας, του αρέσει ο εύκολος τρόπος με τον οποίον εμείς, οι κατά το ήμισυ συμπατριώτες του, αλλάζουμε διάθεση και μου λέει ότι βρέθηκε σε κάποια από τα επεισόδια μεταξύ «Αγανακτισμένων» και Αστυνομίας στο Σύνταγμα. «Δεν με άφηναν όμως να τραβήξω σκηνές… Ωστόσο, χρησιμοποιώντας στολές της Ελληνικής Αστυνομίας και ελληνικά σήματα, κατόρθωσα να αναπαραστήσω κάποιες στο βιντεοκλίπ για το τραγούδι των Τζέι Ζ και Κάνιε Γουεστ “No church in the wild” που γυρίστηκε στην Πράγα».