Κόμικς σε αναζήτηση μιας καλύτερης ζωής

Τι κοινό έχουν ο Αστερίξ, ο Σούπερμαν και άλλοι χάρτινοι ήρωες, εκτός από τη σημασία τους για την ένατη τέχνη; Σύμφωνα με μια έκθεση στο Παρίσι, είναι πρωταγωνιστές ιστοριών μετανάστευσης, όπως άλλωστε και αρκετοί δημιουργοί τους
Στους ειδήμονες είναι γνωστό – πολλές φορές σχεδόν ξεχνιέται. Αυτό όμως που επιχειρεί να παρουσιάσει η έκθεση «Κόμικς και μετανάστευση, 1913-2013» στο Μουσείο Μεταναστευτικής Ιστορίας του Παρισιού, με τη βοήθεια περίπου πεντακοσίων έργων πάνω από εκατό καλλιτεχνών, αλλά και αδημοσίευτων σκίτσων, αρχειακού υλικού ή συνεντεύξεων, θα μπορούσε, σε όσους τουλάχιστον θεωρούν τα κόμικς μία μορφή εύκολης διασκέδασης, να προκαλέσει γκριμάτσες απορίας: πολλοί από τους διάσημους ή άσημους ήρωες, από τους σχεδιαστές και σεναριογράφους τους, έζησαν μακριά από την αληθινή ή φανταστική πατρίδα τους, στο περιθώριο συχνά των κοινωνιών που τους υποδέχθηκαν.

Από αυτή την οπτική γωνία, ο Αστερίξ, ο διάσημος ξανθοτρίχης Γαλάτης που τα βάζει με τους Ρωμαίους σε όλη την επικράτεια της αυτοκρατορίας τους (το νέο του επεισόδιο θα διαδραματίζεται στην αρχαία Σκωτία), συνιστά μια αλληγορία για το τι σημαίνει να είσαι ξένος ανάμεσα σε ντόπιους. Ο Σούπερμαν, που έρχεται από τον πλανήτη Κρύπτον, παρ’ όλες τις υπερφυσικές δυνάμεις του, προσπαθεί να ζήσει φυσιολογικά ανάμεσα στους ανθρώπους, που δεν τον αντιμετωπίζουν πάντα με τις καλύτερες των προθέσεων. Και αν τα παραπάνω ακούγονται σαν ελαφρώς παρατραβηγμένες αναγνώσεις, υπάρχουν και εκείνες οι περιπτώσεις που δεν σηκώνουν πολλές αμφιβολίες.

Το αυτοβιογραφικό «Persepolis» της Ιρανής Μαριάν Σατραπί αφηγείται την πικρή ιστορία ενός κοριτσιού που μετά τα επακόλουθα της ιρανικής επανάστασης εγκαταλείπει τη χώρα της για χάρη της ελπίδας μιας καλύτερης ζωής στην Ευρώπη. Ο Ενκί Μπιλάλ, δημιουργός της τριλογίας που έγινε γνωστή με το όνομα του ήρωά της, «Νικοπόλ», γεννήθηκε στο Βελιγράδι το 1951 και έφυγε για το Παρίσι σε ηλικία μόλις 9 ετών. Ο μεγάλος Γουίλ Αϊσνερ (τα σημαντικότερα βραβεία των κόμικς φέρουν το όνομά του), γιος αυστροούγγρων Εβραίων που μετανάστευσαν στην Αμερική στις αρχές του εικοστού αιώνα, διηγήθηκε τις αγωνίες του σε αριστουργήματα όπως το «Συμβόλαιο με τον Θεό». Οι Χαϊμέ και Γκίλμπερτ Χερνάντεζ άφησαν εποχή στη δεκαετία του ’80 με τις ιστορίες τους για τις μπερδεμένες ζωές μιας παρέας λατίνων κοριτσιών στην ανατολική ακτή των ΗΠΑ ή για ένα μικρό χωριό κοντά στην πατρίδα των προγόνων τους. Ο Ρενέ Γκοσινί, του Αστερίξ, του Λούκι Λουκ, του Ιζνογκούντ, ήταν παιδί μεταναστών στη Γαλλία, που με τη σειρά του πέρασε μερικά χρόνια στην Αργεντινή και στις ΗΠΑ. Αν από την παραπάνω απαρίθμηση απουσιάζουν πολλοί, ευτυχώς δεν συμβαίνει το ίδιο και με την έκθεση, η οποία θα είναι ανοιχτή ώς τον Απρίλιο του 2014 και χωρίζεται σε τομείς που παρουσιάζουν την ιστορία δημιουργών, οι οποίοι έζησαν από πρώτο χέρι τις «χαρές» της μετανάστευσης, μελετούν την τελευταία σαν πηγή έμπνευσης σε ιστορίες της ένατης τέχνης με το θάρρος να αντιμετωπίζουν το ζήτημα με τρυφερό ή πικρό χιούμορ, ή ψηλαφίζουν την οπτική αναπαράσταση του «αρχετυπικού» μετανάστη και των περιπετειών του. Οι εικόνες ειδικά, το βασικό γλωσσάρι των κόμικς, έχουν ιδιαίτερη σημασία εδώ. «Η ιδέα ότι τα σκίτσα είναι ίσως απλούστερα ή πιο καυστικά», έλεγε πρόσφατα η επιμελήτρια της έκθεσης Ελέν Μπουιγιόν, «επιτρέπει σε μερικούς συγγραφείς να μιλήσουν για πράγματα που θα ήταν ίσως ακατάλληλα για ένα μυθιστόρημα ή μια φωτογραφία. Πρέπει να κάνεις τους ανθρώπους να γελάσουν για να αποδεχθούν τις πολύ δύσκολες ιστορίες».