200 χρόνια Βέρντι: Η μουσική του ξεσηκωμού ή μουσική εξέγερση κατά του φασισμού

Δύο αιώνες ακριβώς από τη γέννηση του πιο επικού συνθέτη του οπερατικού ρεπερτορίου, η μουσική του στέλνει – διαχρονικά – μηνύματα ενάντια σε όσους σκλαβώνουν τους λαούς, αλλά και ενάντια στον φασισμό, υπέρ της αδελφοσύνης

Είναι αυτό το «Oh mia Patria, sì bella e perduta!» («Ω πατρίδα μου, τόσο όμορφη και χαμένη») που ξυπνά το πατριωτικό συναίσθημα. Είναι αυτή η υποβλητική μουσική, οι υπέροχες μελωδίες που ντύνουν τον νοσταλγικό, εθνικό ύμνο των σκλαβωμένων από τους αιγύπτιους κατακτητές Εβραίων και το μυριόστομο «Πέτα χρυσόφτερη σκέψη» («Va Pensiero»). Είναι το χορωδιακό κάθε σκλαβωμένου και υποταγμένου…

Ακόμη και τίποτε άλλο να μην είχε γράψει ο πολυγραφότατος ιταλός συνθέτης Τζουζέπε Βέρντι, παρά μόνον αυτό το Χορωδιακό των Σκλάβων στον «Ναμπούκο» του, θα είχε και πάλι τη σφραγίδα του συνθέτη του αλύτρωτου πατριωτισμού. Του σκλαβωμένου, από στρατιωτικά, πολιτικά ή και οικονομικά συμφέροντα, που αναπολεί την ελεύθερη πατρίδα του.

Αυτό είναι ένα από τα πανανθρώπινα μηνύματα που συμπύκνωσε στο έργο του ο παγκόσμιος οπερατικός συνθέτης, του οποίου φέτος γιορτάζονται τα 200 χρόνια από τη γέννησή του (το απόγευμα της Πέμπτης συμπληρώθηκαν δύο αιώνες από τότε που γεννήθηκε στην Μπάσα Παντάνα της Ρώμης). Παράλληλα με την αντίστοιχη επέτειο για τον Ρίχαρντ Βάγκνερ, τον έτερο μεγάλο συνθέτη που έχει συνδεθεί με τους μύθους και τον εθνικοπατριωτισμό του γερμανικού έθνους, και – έστω και παράλογα – με τον Χίτλερ.

Σε μια Ευρώπη όπου το φάσμα της οικονομικής υποδούλωσης και του βίαιου φασισμού/ναζισμού δείχνουν τα δόντια τους, μοιάζει παράξενη αυτή η επετειακή συγκυρία. Την ώρα που και η ελληνική δικαιοσύνη ερευνά εγκληματικές ενέργειες ενός εγχώριου ναζιστικής κατεύθυνσης μορφώματος. Και ίσως εδώ κολλάει η ατάκα του ίδιου του Βέρντι: «Torniamo al antico, sara un progresso» («Ας γυρίσουμε στο παρελθόν, θα είναι μια πρόοδος»).

Να επιστρέψουμε για να κοιτάξουμε πώς ο συνθέτης ενσάρκωσε, ακόμη και «μιλώντας» μέσα από τους σκλαβωμένους Εβραίους, το ιδεώδες της μαχητικότητας για μιαν ελεύθερη πατρίδα. Εναν εθνικισμό – με την καλή έννοια – που έφθασε στην εποχή του να γίνει και σύνθημα στους τοίχους, «Viva Verdi!», με διπλή ανάγνωση: το όνομα του συνθέτη αλλά και το ακρωνύμιο των λέξεων «Ζήτω ο Βιτόριο Εμανουέλε, βασιλιάς της Ιταλίας» («Viva Vittorio Emmanuelle, Re Di Italia»). Της αδούλωτης Ιταλίας. Δίχως τον αυστριακό ζυγό, όπως την ευαγγελιζόταν το εθνικιστικό κίνημα Ριζορτζιμέντο, το οποίο ξεκίνησε το 1820 με τους Καρμπονάρους και συνεχίσθηκε με τον Γκαριμπάλντι. Κίνημα του οποίου θιασώτης ήταν ο Βέρντι, από τους πρωτεργάτες της ίδρυσης του Ιταλικού Βασιλείου υπό τον Βιτόριο Εμανουέλε Β’, στην οποία έδωσε τον ήχο έργων του όπως «Η σάλπιγγα ηχεί», «Ελευθέρωσέ με» κ.ά.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και ο «Υμνος των Εθνών», ένα μήνυμα συναδέλφωσης από τον συνθέτη που διακήρυττε: «Οι πολιτικές ιδέες δεν με φοβίζουν. Τρέμω τη μισαλλοδοξία και τη βία» (πόσο επίκαιρο και αυτό!). Ο ύμνος σε λιμπρέτο Αρίγκο Μπόιτο, χάρη στον δεδηλωμένο αντιφασίστα (αυτοεξορίστηκε από την Ιταλία του Μουσολίνι) μαέστρο Αρτούρο Τοσκανίνι, έγινε το 1943 – όταν ο ναζιστικός άξονας είχε υποστεί τις πρώτες ρωγμές -, διασκευάστηκε από τον μαέστρο για ένα ντοκιμαντέρ του αμερικανικού υπουργείου Αμυνας στο πιο εμβληματικό αντιφασιστικό μουσικό μανιφέστο. Το οποίο πολύ πρόσφατα και υπό το βάρος της άνανδρης δολοφονίας του Παύλου Φύσσα απέδωσε για πρώτη φορά η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης, υπό τον Φιλίπ Φορζέ.

Το «Πέτα σκέψη» του Βέρντι εξακολουθεί να δονεί. Πρώτα από όλους τους του Ιταλούς, που στην επίσημη εκδήλωση για τα 150 χρόνια της Ρώμης (12 Μαρτίου 2011), με παράσταση του «Ναμπούκο» υπό τον Ρικάρντο Μούτι, συγκινήθηκαν και άρχισαν να κραυγάζουν στο τέλος του, «Ζήτω η Ιταλία!», πετώντας προκηρύξεις με μηνύματα κατά της οικονομικής υποδούλωσης.

Η δε ιστορία του κρύβει το πρώτο ελληνικό στοιχείο: η όπερα υπό τον τίτλο «Nabucodonosor» πρωτοπαρουσιάστηκε στη Σκάλα του Μιλάνου το 1842. Δύο χρόνια αργότερα, στην παρουσίασή της στην Κέρκυρα πήρε το όνομα με την οποία τη γνωρίζουμε πλέον: «Ναμπούκο».

Ο Βέρντι όμως είχε τα μάτια – και το μυαλό – ανοιχτά και στον υπόδουλο Ελληνισμό. Εξού και τοποθέτησε σε ένα ελληνικό νησί, ακριβώς πριν από την Επανάσταση του 1821, τη δράση της όπεράς του «Ο Κουρσάρος», σε ένα ακόμη μουσικό μήνυμα ξεσηκωμού.

Ομως, ως διαχρονικό επίλογο στο Χορωδιακό των απανταχού σκλαβωμένων «Va Pensiero», ο Βέρντι και ο λιμπρετίστας του «Ναμπούκο» Σαλένα μάς άφησαν μια ακόμη προφητική μουσική φράση, με τη φωνή του αρχιερέα Ζαχαρία: «Εγερθείτε, θλιμμένα μου αδέλφια,/ Οι επονείδιστες αλυσίδες θα σπάσουν»…