Μισός αιώνας Αθως μέσα από φωτογραφικά κλικ

Τούτος ο επισκέπτης του Αγίου Ορους έχει κάτι από τους παλιούς περιηγητές του ελλαδικού χώρου, όπως ο Τουρνεφόρ ή ο Λακαριέρ. Είναι ένας εγκυκλοπαιδιστής του καιρού μας με πλούσιο βίο: ο καθηγητής Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος (πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών για το 2007, καθηγητής στα Πανεπιστήμια Θεσσαλονίκης και Αθηνών και με πλούσιο έργο σε αρχαιολογία, αρχιτεκτονική, βυζαντινή ζωγραφική, αναστηλώσεις).

Ογδόντα τριών ετών σήμερα, υπήρξε δεινός πεζοπόρος, κρατούσε σημειώσεις και κάτι τον διαφοροποιούσε από τους παλιότερους: κατά την πρώτη του επίσκεψη το 1956 στον Αθω – όπου σε δύο εβδομάδες μυήθηκε στην ατμόσφαιρα είκοσι μοναστηριών και σε πολλές σκήτες – έβγαζε ασπρόμαυρες φωτογραφίες με μια παλιά Rolleiflex. Στα επόμενα ταξίδια του – από το 1961 και μετά – την αντικατέστησε με μια Retina Reflex και διάφορες μηχανές Minolta.

Με αυτές, πήγε και ξαναπήγε στο Αγιον Ορος – και μάλιστα για μεγάλα διαστήματα – και μέσα σε πενήντα πέντε χρόνια η δεξαμενή των φωτογραφιών του αποτυπώνει πια κάτι αδιαμφισβήτητο: οι αλλαγές στο «περιβόλι της Παναγίας» είναι καταλυτικές. Και έρχεται πια η φωτογραφία να πάρει τη θέση τεκμηρίου Ιστορίας. Εξάλλου, το μακρινό 1956, δεν υπήρχε κανένας αμαξιτός δρόμος και οι μετακινήσεις στο Αγιον Ορος γίνονταν με καΐκι ή πεζή ενώ, όπως ο ίδιος παρατηρεί, το δομημένο περιβάλλον είχε μείνει απαράλλακτο από τις αρχές του αιώνα – με εξαίρεση μερικές επεμβάσεις στην Εδρα της Ιεράς Κοινότητας και στις Μονές Διονυσίου και Γρηγορίου. «Το ηλεκτρικό ρεύμα ήταν άγνωστο ενώ τα πλοία της συγκοινωνίας ήταν μικρά ξύλινα μοτόρια», σημειώνει ο ίδιος ο καθηγητής – που ανάμεσα σε άλλα έχει να επιδείξει μια τεράστια βιβλιογραφία, συνεργάστηκε για χρόνια με την Αγιορείτικη Εστία ενώ επιμελήθηκε μεταξύ άλλων την έκδοση των περιηγητικών εντυπώσεων του Ρώσου Βασίλι Μπάρσκι σε συνεργασία με το Μουσείο Μπενάκη. Ηταν τότε που ο χρόνος έμοιαζε να έχει σταματήσει, κάθε μονή είχε ένα χειροκίνητο τηλέφωνο και στις ενδιάμεσες μονές μπορούσε κανείς να λαθρακούσει τις γύρω τηλεφωνικές συνομιλίες. Επίσης, ακόμη και ο τρόπος επίσκεψης και διαμονής ήταν διαφορετικός από σήμερα, αφού το διαμονητήριο σου επέτρεπε να μείνεις για δύο νύχτες σε κάθε μονή, σύνολο σαράντα μερόνυχτα, ενώ δεν χρειαζόταν ειδοποίηση εκ των προτέρων. Οι επισκέπτες εξάλλου τότε ήταν λιγοστοί και κυρίως ξένοι. Και μια λεπτομέρεια της αφήγησης του κ. Βοκοτόπουλου αποτυπώνει μια εικόνα από την υπερχιλιετή ζωή του Αγίου Ορους που σήμερα δεν είναι πια ίδια: σε όλο το μήκος του τραπεζιού στο Ρωσικό Μοναστήρι, ο ταξιδευτής πρόλαβε το ενιαίο χειρόμακτρο (το μαντίλι που βλέπουμε στις βυζαντινές τοιχογραφίες του Μυστικού Δείπνου), που σήμερα έχει αντικατασταθεί από χαρτοπετσέτες.   

Ετσι, το Αγιον Ορος σχεδόν υπήρξε άλλο από το σημερινό. Μια γεύση από το τότε – πριν από τις αλλεπάλληλες ανακαινίσεις, πριν από τη διάνοιξη δρόμων, πριν από τη μετασκευή πολλών κτιριακών συγκροτημάτων – έχουν αυτές τις ημέρες την τύχη να πάρουν οι επισκέπτες της έκθεσης των φωτογραφιών του κ. Βοκοτόπουλου στη Θεσσαλονίκη – με τις φροντίδες και την επιμέλεια της Αγιορείτικης Εστίας – που φέτος φιλοξενείται στα Δημήτρια. Και να διαπιστώσουν τη διεισδυτικότητα και τον ρεαλισμό της ματιάς του πολυσχιδούς φωτογράφου που διασώζει, εκτός από μια εποχή, τη μάχη των μοναχών να περισώσουν τα αρχιτεκτονικά έργα από την καταστροφή. Τα χρωματικά υπολείμματα του χρόνου τέμνονται με τα έντονα κόκκινα, γαλάζια και άλλα χρώματα σε έναν συνδυασμό που πια δεν υπάρχει. Μια εποχή του αθωνικού τοπίου που σήμερα ζωντανεύει μέσα από έγχρωμες (και όχι μόνο) διαφάνειες. Για τα μάτια μας μόνο…