Πίσω από τις κάμερες: Ελικόπτερα, τυφώνες και φιλιππινέζοι κομπάρσοι

Τον Φεβρουάριο του 1976, ο Φράνσις Φορντ Κόπολα έφυγε για τις Φιλιππίνες για να φιλμάρει την ταινία του «Αποκάλυψη τώρα!». Σκοπός του ήταν να την ολοκληρώσει μέσα σε πέντε μήνες. Αυτοί, τελικά, έγιναν δεκαέξι. Το στόρι; Φαντάρος στο Βιετνάμ καλείται να εντοπίσει και να σκοτώσει τον αινιγματικό συνταγματάρχη Κουρτς που έχει λιποτακτήσει στη ζούγκλα, μαζί με μια ομάδα ανδρών-πιστών του. Μια οδύσσεια που θα τον φέρει αντιμέτωπο με – κυριολεκτικά – επικές εσωτερικές συγκρούσεις. Φιλμικό απόσταγμα, με την κυριολεκτική έννοια του όρου. Και, πολύ άνετα, μέσα στις πέντε καλύτερες αμερικανικές ταινίες από καταβολής κινηματογράφου.

Ο Κόπολα πέρασε από μύρια κύματα για να σκηνοθετήσει το magnus opus του: έχασε σαράντα κιλά στα γυρίσματα, έβαλε υποθήκη το σπίτι του και όλη του την περιουσία για να δει τα σκηνικά του να καταστρέφονται από τυφώνα, τον πρωταγωνιστή του Μάρτιν Σιν να παθαίνει καρδιακή προσβολή, τον τρελαμένο Μάρλον Μπράντο να εμφανίζεται στο σετ με ξυρισμένο κεφάλι απαιτώντας να φιλμογραφείται μόνο στο σκοτάδι, τους φιλιππινέζους κομπάρσους του να φεύγουν με τα ελικόπτερά του για να πολεμήσουν στον ανταρτοπόλεμο που τότε ξεσπούσε στη χώρα τους και, τέλος, κατάντησε να απειλεί τους συμπαραγωγούς του με αυτοκτονία, ενώ παράλληλα κατανάλωνε απίστευτες ποσότητες χαπιών και ναρκωτικών για να μπορεί να γράφει όλη νύχτα. Καλλιτέχνης – όχι αστεία. Γιατί το «Αποκάλυψη τώρα!» δεν είναι μια «πολεμική» ταινία. Είναι ένα ταξίδι στην πιο σκοτεινή αλλά και πιο γήινη πλευρά μας, εικονογραφημένο με ρεαλιστική πιστότητα αλλά και την εικονοκλαστική ματιά ενός γνήσιου οραματιστή.

Ολα ξεκίνησαν όταν ο Φράνσις Φορντ Κόπολα ζήτησε από τον σκηνοθέτη και σεναριογράφο Τζον Μίλιους ένα διασκευασμένο σενάριο, βασισμένο στο βιβλίο του Τζόζεφ Κόνραντ «Η καρδιά του σκότους». Και η πρώτη μεγαλεπήβολη ιδέα σκάει από την αρχή: το φιλμ θα το γυρίσει, σε παραγωγή Κόπολα, ο Τζορτζ Λούκας στο Βιετνάμ εν καιρώ πολέμου – στο άψε-σβήσε, μια στρατιά νεαρών τεχνικών (που στο μεταξύ έχουν κάνει ό,τι είναι δυνατό για να αποφύγουν τη στράτευση) δηλώνουν πως είναι έτοιμοι να ταξιδέψουν στο Ανόι για τα γυρίσματα! Φυσικά, κανείς παραγωγός δεν ήταν διατεθειμένος να στείλει ένα κινηματογραφικό συνεργείο για σφάξιμο.

Αποφασισμένος να εγκαθιδρύσει τη δική του εταιρεία παραγωγής, μετά τις επιτυχίες των δύο «Νονών», ο Κόπολα παίρνει επάνω του το πρότζεκτ. Ρευστοποιεί την περιουσία του και βάζει τα πρώτα εκατομμύρια που απαιτεί η παραγωγή. Και κλειδώνει την πρώτη του επιτυχία: αγκαζάρει τον Μάρλον Μπράντο για τον ρόλο του συνταγματάρχη Κουρτς. Ο ηθοποιός ζητά τρία εκατομμύρια δολάρια για δουλειά τριών εβδομάδων και ο Κόπολα του δίνει το ένα εξ αυτών προκαταβολικά. Τον δε ρόλο του φαντάρου τον δίνει στον Χάρβεϊ Καϊτέλ. Την ίδια στιγμή, ο αμερικανικός Στρατός αρνείται να προσφέρει στρατιώτες-κομπάρσους στην παραγωγή και ο σκηνοθέτης αποφασίζει να συνάψει… συμφωνία με τον δικτάτορα Μάρκος, του οποίου τα στρατεύματα εκείνη την περίοδο πολεμούν με τους κομμουνιστές αντάρτες στον Νότο. «Ηταν μια συνειδητή σκηνοθετική επιλογή: να μας τοποθετήσω όλους σε εμπόλεμη ζώνη, σε μια αληθινή ζούγκλα γεμάτη κινδύνους. Δεν θα υπήρχε ταινία διαφορετικά». Στο μεταξύ, η υγρασία και η ζέστη ταλαιπωρούν το συνεργείο από την πρώτη ημέρα. Και έχουν να χτίσουν υπερμεγέθη, εντυπωσιακά σκηνικά στη μέση του επικίνδυνου πουθενά. Το κλίμα στα γυρίσματα ψυχραίνει όταν ο Κόπολα αποφασίζει, έπειτα από μία εβδομάδα γυρισμάτων, να αλλάξει τον βασικό πρωταγωνιστή του, τοποθετώντας στη θέση τού Καϊτέλ τον Μάρτιν Σιν.

Στο μεταξύ, το σενάριο αλλάζει διαρκώς. Ο ίδιος ο σκηνοθέτης το περιγράφει χαρακτηριστικά: «Το συνεργείο δεν δούλευε σε μια συνεκτική ιδέα που ήξερε εκ των προτέρων, σε κάποιο λογικό σενάριο, ακολουθούσε μονάχα έναν τρελό, και δεν είχα καν το θάρρος να τους πω πως δεν ήξερα τι έκανα». Γιατί, βλέπετε, πίστεψε πως για να κινηματογραφηθεί μια ταινία για το Βιετνάμ πρέπει να προκύψει από το ίδιο το Βιετνάμ! Από ένα σημείο και μετά, οι σκηνές γράφονται και ξαναγράφονται με άξονες απολύτως βιωματικούς! Ημέρα με την ημέρα, ο Κόπολα αντιμετωπίζει τους βαθύτερους φόβους του. Τον φόβο της αποτυχίας, τον φόβο του θανάτου, αλλά και αυτόν της σχιζοφρένειας. «Η ταινία είναι μεγαλύτερη απ’ όσο νόμιζα στην αρχή», σκέφτεται και δηλώνει στον Μπράντο πως το σενάριο που του έδωσε θα αλλάξει. Ο ηθοποιός αρνείται. Και, βάσει συμβολαίου, μπορεί ανετότατα να κρατήσει το εκατομμύριό του και να μη γυρίσει καρέ. Τίποτα όμως δεν πτοεί τον δημιουργό – είναι αποφασισμένος να κάνει την ταινία όπως αυτός θέλει, ακόμη κι αν του στοιχίσει τη ζωή.

Τι γίνεται όμως με τις ζωές των άλλων; Γιατί στη μέση των γυρισμάτων ο Μάρτιν Σιν παθαίνει καρδιακή προσβολή! Βρισκόμαστε στο 1977 και το όνομα του Κόπολα είναι διαρκώς στις πρώτες σελίδες, όπου όλοι αναρωτιούνται το ίδιο πράγμα: τι στο καλό συμβαίνει με τούτο τον ανεύθυνο, θεόμουρλο «καλλιτέχνη» που σπαταλά εκατομμύρια δολάρια στη ζούγκλα για μια ταινία που δείχνει να μην τελειώνει ποτέ; Ο προϋπολογισμός στο μεταξύ έχει αμβλυνθεί κατά τρία εκατομμύρια, τα οποία καταθέτει η εταιρεία United Artists που έχει αναλάβει τη διανομή. Μια καταιγίδα σαρώνει τα σκηνικά και την επομένη οι στρατιώτες-κομπάρσοι, βέβαιοι πια πως η ταινία δεν θα τελείωνε ποτέ, αποχωρούν για να πολεμήσουν. Και ο Ντένις Χόπερ φθάνει στη ζούγκλα, «έτοιμος» να γυρίσει τις σκηνές του. «Ετοιμος» μιας και είναι «φτιαγμένος» από το πρωί μέχρι το βράδυ. Ο Κόπολα αποφασίζει να τον αφήσει να αυτοσχεδιάζει ασταμάτητα. «Δεν πειράζει που δεν θυμάσαι τις ατάκες, είσαι ΑΥΤΟΣ», του λέει. Χιλιάδες μέτρα φιλμ ξοδεύονται.

Οι τρεις εβδομάδες του Μάρλον Μπράντο έχουν φθάσει και ο Κόπολα δεν εμπιστεύεται τίποτα από τις ατάκες που έχει γράψει στον ηθοποιό, ο οποίος δεν έχει διαβάσει λέξη από το βιβλίο, ως ώφειλε. Απαιτείται εξουθενωτική δουλειά και ο σκηνοθέτης διαβάζει ασταμάτητα το βιβλίο στην κεντρική φιγούρα της ταινίας του, προσπαθώντας να «κατεβάσει» τρόπους για να φιλμάρει την υπέρβαρη φίρμα του δίχως να την εκθέσει. Ο Μάρλον Μπράντο όμως είναι ο Μάρλον Μπράντο – και όσο είναι στις Φιλιππίνες τα δίνει όλα. Το αποτέλεσμα αφήνει τους πάντες στα γυρίσματα άφωνους.

Υστερα από δεκαέξι μήνες γυρισμάτων, εκατοντάδες ώρες κινηματογραφημένης εικόνας και χρόνια συνεχούς μοντάζ (ο Κόπολα ακόμη και σήμερα δηλώνει πως έχει υλικό για τουλάχιστον πέντε εντελώς διαφορετικές εκδοχές του φιλμ – το 2001 μάλιστα παρουσίασε το «Apocalypse Now – Redux» με μια πρόσθετη σκηνή και ακόμη περισσότερο Μπράντο), το «Αποκάλυψη τώρα!» παρουσιάζεται στις Κάννες το έτος 1979. Και το μέγεθος της ταινίας, σε κάθε επίπεδο (εικονογραφικό, διαλογικό, σημειολογικό, ψυχαγωγικό), χαρίζει έναν Χρυσό Φοίνικα στον σκηνοθέτη που, περισσότερο από κάθε άλλον της γενιάς του, επέμεινε να ζωγραφίζει μονάχα σ’ έναν τεράστιο καμβά το δικό του, προσωπικό όραμα. Η φωνή του Τζιμ Μόρισον, στο φινάλε, ηχεί κοσμογονικά. Το «Apocalypse Now!» ήταν το τέλος ενός σινεμά και η αρχή ενός καινούργιου. Το οποίο, όμως, δεν κατόρθωσε ποτέ να αγγίξει το φιλμ που τα άλλαξε όλα.