Η Σίφνος του Ιωάννη Γρυπάρη

Το Αιγαίο Πέλαγος μοιάζει να συναντά την αρχαία τραγωδία στο πρόσωπο του δημιουργού της συλλογής «Σκαραβαίοι και τερακότες»

Υπάρχουν κάποιοι τόποι ευλογημένοι, κυρίως νησιά, που έχουν να καμαρώνουν για μια πλειάδα δημιουργών τους – στον επιστημονικό, τον καλλιτεχνικό, αλλά και στον χώρο της πολιτικής – που σαν μια ανθοδέσμη πολύχρωμη και με εξαιρετικά λουλούδια σκορπίζει ακόμα την ευωδιά της σε όλη την επικράτεια. Ενα τέτοιο νησί είναι αναμφισβήτητα η Σίφνος. Θεωρημένη τις τρεις τελευταίες δεκαετίες ως ένας τόπος ιδεώδους παραθεριστικού προορισμού, κινδυνεύουμε να ξεχάσουμε ότι συνιστά από μόνη της το κέντρο ενός αυτόχθονος πνευματικού πολιτισμού.

Με κορυφαίες τις μορφές των ποιητών Ιωάννη Γρυπάρη, Αριστομένη Προβελέγγιου και Κλεάνθη Τριανταφύλλου (του περίφημου Ραμπαγά). Αλλά και νεότερων ποιητών όπως του Αντώνη Δεκαβάλλε (πρώτος μεταφραστής των «Τεσσάρων κουαρτέτων» του Ελιοτ στην Ελλάδα) και του Γιώργου Λίκου (με τους θαυμάσιους στίχους για το γενέθλιο νησί του «Και το πηγάδι κι η κραυγή / το αίμα που ράντισε αυγή το ποτιστήρι μου / κι η Παναγιά Χρυσοπηγή που δάκρυσε / για το χατίρι μου»). Εκτός όμως από ποιητές, η Σίφνος «γέννησε» και δυο κορυφαίους λειτουργούς της Θέμιδας, τον Αντώνιο Ζηλήμονα, που είχε χρηματίσει για πολλά χρόνια πρόεδρος του Αρείου Πάγου, και τον νομομαθή ανιψιό του και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Γεώργιο Μαριδάκη.

Αλλά η Σίφνος ανήκει, κατά προτεραιότητα, στον Ιωάννη Γρυπάρη. Υπάρχουν κάποιες μορφές που έχουν γίνει μέσα στον χρόνο μυθικές, χωρίς ωστόσο οι όποιες κοσμογονικές αλλαγές – όσο και αν επηρεάζουν την ψυχρή μας κρίση γι’ αυτές – να τις μετακινούν στο βάθρο τους. Μια τέτοια ακριβώς φυσιογνωμία είναι και ο Ιωάννης Γρυπάρης. Αμφιβάλλει κανείς αν θα διατηρούσε τόσο στέρεη τη θέση του μέσα στον χώρο της ελληνικής γραμματείας σε περίπτωση που δεν καταγόταν από τη Σίφνο. Δεν πρόκειται για υπερβολή. Οι ευλογημένοι τόποι που αναφέραμε συνοδεύουν ως πλαίσιο και ως φόντο μια δημιουργία μέσα στον χρόνο και η ειδυλλιακότητά τους κάνει τη δημιουργία αυτή, όσο κι αν ξεπεραστεί, να την αναπολείς με νοσταλγία.

Σάμπως και αν διατηρήσεις μέσα σου ακέραιη την ποίηση και τον τεράστιο μεταφραστικό μόχθο του Ιωάννη Γρυπάρη, ανέπαφο θα επανέρχεται μπροστά στα μάτια σου το όραμα της λευκότητας του Αρτεμώνα, του χωριού του στη Σίφνο. Μια παράξενη μοίρα θέλει έναν τόπο σφιχτά δεμένο με έναν δημιουργό, όσο κι αν το έργο του αυτονομείται σε σχέση με τον ίδιο τον τόπο. Μπορεί ο Ιωάννης Γρυπάρης να μην ευτύχησε να ζήσει πολλά χρόνια στο νησί του, αλλά η Σίφνος τον λογαριάζει ως τον ποιητή της, καθώς το δηλώνει η επιγραφή στη μαρμάρινη πλάκα, την εντοιχισμένη στην εξώθυρα του πατρικού του σπιτιού, «Εν τη οικία ταύτη είδε το πρώτον φως ο ποιητής Ιωάννης Γρυπάρης, γεννηθείς τη 17 Ιουλίου 1870. Εις ανάμνησιν ενετειχίσθη η πλαξ αύτη παρά του εν Αθήναις Συνδέσμου των Σιφνίων το 1948».

ΒΙΒΛΙΟ ΟΡΟΣΗΜΟ. Μπορεί το πρωτότυπο έργο του Γρυπάρη να περιορίζεται σε ένα μόνο ποιητικό βιβλίο, το «Σκαραβαίοι και τερακότες», αντιλαμβάνεται όμως κανείς τη σημασία του όχι γιατί βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών το 1919, αλλά γιατί αποτελεί ακόμη και σήμερα, όσον αφορά τη μορφή του, ένα ορόσημο για τα ποιητικά πράγματα της Ελλάδας. Αν το πρωτότυπο ποιητικό του έργο είναι περιορισμένο, εξαιρετικά εκτεταμένη παραμένει η μεταφραστική του προσφορά στον χώρο του αρχαίου δράματος. Οι μεταφράσεις του, είτε πρόκειται για τις τραγωδίες του Αισχύλου είτε του Σοφοκλή, παραμένουν, όσο κι αν έχουν αναθεωρηθεί, εκατό χρόνια μετά τη φιλοτέχνησή τους, ο ακρογωνιαίος λίθος για κάθε σύγχρονη μεταφραστική απόπειρα. Σάμπως το μέτρο και η αρμονία της αιγαιοπελαγίτικης αισθητικής να σμίλευσε τόσο τον ποιητικό οίστρο όσο και το μεταφραστικό δαιμόνιο του Γρυπάρη.

Οσο και αν φαίνεται παράδοξος ο συνδυασμός, το σιφνιώτικο τσουκάλι, η φτιαγμένη με τον ιδιαίτερο τρόπο του νησιού ρεβιθάδα, μαζί με την πανσέληνο του Αυγούστου – σαν να έχει υψωθεί στον ουρανό μονάχα για τη Σίφνο – δεν μπορεί παρά να συνιστούν μια καταβολή που έδρασε μαγικά μες στον Γρυπάρη ώστε ο αρχαίος κόσμος να ηχήσει σαν κάτι οικείο για την ψυχή του.

Κοσμοπολίτης όπως πάμπολλοι δημιουργοί νησιώτικης καταγωγής, θα σπουδάσει στη Μεγάλη του Γένους Σχολή, στην Κωνσταντινούπολη, φοιτώντας αργότερα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και παίρνοντας πτυχίο Φιλολογίας. Θα επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη με την ιδιότητα του δασκάλου και θα εκδώσει, μαζί με την πεζογράφο Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου και τον γλωσσολόγο Μένο Φιλήντα, το 1895, το πρωτοποριακό για την εποχή του περιοδικό «Φιλολογική ηχώ». Το 1911 θα φύγει με υποτροφία για την Ευρώπη όπου και θα παραμείνει ώς το 1914. Με την επιστροφή του στην Ελλάδα, θα επανέλθει στην εκπαίδευση αρχικά ως γυμνασιάρχης, έπειτα ως επιθεωρητής και στη συνέχεια ως τμηματάρχης στο Τμήμα Γραμμάτων και Τεχνών του υπουργείου Παιδείας.

Το 1932, με την ίδρυση του Εθνικού Θεάτρου, θα οριστεί ως ο πρώτος καλλιτεχνικός του διευθυντής, με διευθυντή και σκηνοθέτη του θεάτρου την ίδια αυτή περίοδο τον μέγιστο Φώτο Πολίτη. Θα πεθάνει το 1942 με τη σκέψη του πάντα στη Σίφνο.