Από τα οικογενειακά άλμπουμ στους ψηφιακούς φακέλους

Μια πρόσφατη έρευνα αγοράς στο Διαδίκτυο για λογαριασμό εταιρείας υψηλής τεχνολογίας  είχε θέμα την «αναμέτρηση» στις συνήθειες του κόσμου ανάμεσα στις φωτογραφίες τυπωμένες σε χαρτί και παρουσιασμένες σε άλμπουμ και σε εκείνες που παραμένουν με μορφή ψηφιακών αρχείων αποθηκευμένες σε σύγχρονες ηλεκτρονικές συσκευές. Το αποτέλεσμα της έρευνας ήταν συντριπτικό για τη μοίρα των χάρτινων εικόνων: είμαστε  χρήστες και καταναλωτές της ψηφιακής εικόνας.

Παράλληλα, η  έκθεση που μόλις ξεκίνησε στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης  «Everyday Epiphanies: Photography and Daily Life since 1969» έχει θέμα τις εικόνες των τελευταίων σαράντα χρόνων από τις σκηνές καθημερινής ζωής που συνέλαβαν με την κάμερά τους σύγχρονοι αμερικανοί καλλιτέχνες.

Αν σε αυτήν την καταγραφή προσθέσουμε τις φωτογραφίες του ξενυχτισμένου ποδοσφαιριστή Λιονέλ Μέσι που οι θαυμαστές του ανέβασαν στο twitter από το πάρτι των Ντόλτσε και Γκαμπάνα ως πειστήριο της κοινής τους συνεύρεσης ή την υπόθεση του Εντουαρντ Σνόουντεν και των απόρρητων πληροφοριών για προγράμματα παρακολούθησης που αποκάλυψε ο αμερικανός συνεργάτης της Εθνικής Υπηρεσίας Ασφαλείας στις εφημερίδες, τότε βρισκόμαστε στην εξέλιξη μιας σύγχρονης μεγάλης συζήτησης που αφορά τον οπτικό μας πολιτισμό. Και υπογραμμίζει ότι πίσω από τις εικόνες προβάλλει η έννοια και η σημασία του αρχείου ως πρακτική διαχείρισης της μνήμης.

Από την εποχή που εδραιώθηκε το ψηφιακό σύμπαν, το πιο σημαντικό θέμα είναι το οπτικό αρχείο. Αφορά τις συμπεριφορές ατόμων, κοινωνιών, ιδιωτικών εταιρειών, πολυεθνικών οργανισμών αλλά και τις μορφές τέχνης και τα περιβάλλοντα ηλεκτρονικών υπολογιστών. Από τις σελίδες του προσωπικού άλμπουμ με τις οικογενειακές φωτογραφίες φτάσαμε στο παρόν του δημοσιοποιημένου προσωπικού βίου στις ιστοσελίδες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Στο παρελθόν χρειαζόμασταν την αφορμή μιας εξαιρετικής περίστασης (εκδρομή, διακοπές, οικογενειακή συγκέντρωση, φιλική συντροφιά) για να βάλουμε φιλμ σε μια αναλογική μηχανή και να τραβήξουμε φωτογραφίες, συνήθως θολές, κουνημένες ή αδιάφορες στο πλάνο τους. Και μεσολαβούσε το διάστημα προσμονής μιας εβδομάδας, αργότερα λίγων ωρών, για να συμπληρωθεί ο χρόνος επεξεργασίας εκτύπωσης στον σκοτεινό θάλαμο ενός επαγγελματία φωτογράφου και να παραλάβουμε τον φάκελο με τα στιγμιότυπα των αναμνήσεων από κάποιες ανεπανάληπτες στιγμές.

Σήμερα, όμως, από την οθόνη του κινητού ή της ταμπλέτας είναι πολύ απλό να καταγράψουμε τα πάντα. Με ένα άγγιγμα φωτογραφίζουμε το χασμουρητό της κατοικίδιας γάτας. Εως και το πρώτο χαμόγελο ενός νεογέννητου βρέφους του οποίου ο πατέρας αδημονούσε να ανεβάσει στο Instagram πριν ο μαιευτήρας προλάβει να κόψει τον ομφάλιο λώρο. Μεταξύ πραγματικών συνθηκών ζωής και ψηφιακού σύμπαντος το όριο ταχύτητας του χρόνου άλλαξε  την εμπειρία της θέασης. Τώρα πια η απόλαυση, ο θαυμασμός ή ο εντυπωσιασμός δεν προκαλούνται από μία και μόνο φωτογραφία. Αλλά από μια πολλαπλή παράθεση εικόνων, από ένα πλέγμα διαφορετικών στιγμιότυπων που κατεβαίνει στις οθόνες των υπολογιστών. Η ευκολία της αποτύπωσης εικόνων οδηγεί στην άπληστη κατανάλωσή τους. Και στη σύνθεση ενός προσωπικού αρχείου δίχως τέλος.

«Στα οικογενειακά αρχεία η τεκμηρίωση δεν τελειώνει ποτέ. Ομως, όταν ανεβάζεις τις παλιές φωτογραφίες στο Διαδίκτυο και τις δημοσιοποιείς, βαθμιαία συμπληρώνεις πληροφορίες για άγνωστα πρόσωπα και συγκεντρώνεις πληροφορίες», εξηγεί ο Νίκος Μητρογιαννόπουλος, διαχειριστής της ιστοσελίδας tonanonymon.gr, με οικογενειακές φωτογραφικές συλλογές και αρχειακό υλικό από τα τέλη του 19ου και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

Ετσι, οι φωτογραφικές εικόνες, τα οπτικά αρχεία μπορούν να προσφέρουν τους χώρους τους για νέες ανθρωπολογικές παρατηρήσεις. Δημιουργείται μια ακαθόριστη αυτοκρατορία εικόνων. Από τα οικογενειακά φωτογραφικά άλμπουμ έως τα αστυνομικά αρχεία και τους ψηφιακούς φακέλους των υπηρεσιών Google, Yahoo!, facebook, MySpace, YouTube, τις μνήμες των κινητών τηλεφώνων, των ψηφιακών φωτογραφικών μηχανών και των σκληρών δίσκων και των προγραμμάτων ανταλλαγής φακέλων και αρχείων. Η οργάνωση αυτού του σύμπαντος είναι αδύνατη, καθώς η διακίνηση των εικόνων είναι συνεχής και προς κάθε κατεύθυνση. Τα όρια καταργούνται μεταξύ της επαγγελματικής και της ερασιτεχνικής εικόνας, του ιδιωτικού χώρου και του δημόσιου βίου. Κατά αυτήν την έννοια, οι  φωτογραφίες έγιναν τα εργαλεία ανάδειξης της ταυτότητας, της μνήμης και της Ιστορίας. Και συνδέουν παρελθόν και παρόν, πραγματικό περιβάλλον με εικονικό σύμπαν.       n

Νέβι Κανίνια: νοσταλγία και ψυχανάλυση στον τοίχο του facebook

Προσωπικά στιγμιότυπα με κειμενολεζάντες στον τοίχο του facebook. Αυτή είναι η γέφυρα της νοσταλγικής πρακτικής των οικογενειακών φωτογραφιών και της παρουσίας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η καθηγήτρια Αγγλικής Φιλολογίας ανέσυρε από τα κουτιά παπουτσιών όλες τις φωτογραφίες που η μητέρα της φύλαγε σε αυτά. Εδώ και δύο χρόνια η καθημερινή της εμφάνιση στο facebook είναι η κοινοποίηση μιας παλιάς οικογενειακής φωτογραφίας δικής της ή των φίλων της. Συνοδεύονται από το δικό της συνειρμικό μικροκείμενο που τη δημιουργία του προκαλεί το φωτογραφικό στιγμιότυπο. Ετσι προέκυψαν ιστορίες του Πινόκιο στην Τήνο, του Οσκαρ Ουάιλντ στα Κατάπολα κι έτσι εξηγείται η παρουσία του Φρόιντ σε πάρτι μασκέ. «Λατρεύω τις παλιές φωτογραφίες, το άρωμά τους, το θάμπωμα του χαρτιού, την αίσθηση μιας εποχής που οι άνθρωποι ντύνονταν όμορφα και χαμογελούσαν στον φακό για να φωτογραφιστούν με την παρέα τους. Κι όταν εξαντλήθηκε το δικό μου αρχείο, ξεκίνησα να αναζητώ αναμνήσεις και εικόνες από τους φίλους μου. Μάλιστα, επειδή κανένας δεν θέλει να αποχωριστεί τις οικογενειακές και προσωπικές του στιγμές, μου τις εμπιστεύονται για λίγες ημέρες για το σκανάρισμά τους».

Ανδρέας Αγγελιδάκης: τα χάρτινα
άλμπουμ έγιναν φάκελοι εικόνων του dropbox

Ο αρχιτέκτονας και επιμελητής εικαστικών εκθέσεων ξεκίνησε το 1996 με μια περιστρεφόμενη κάμερα της Sony που μπορούσε να φωτογραφίζει τον εαυτό του. Συνέχισε με εικόνες από τη βιντεοκάμερα τις οποίες έβγαζε στον υπολογιστή. Εμαθε, όπως λέει στα «ΝΕΑ», «να ταξινομώ τις φωτογραφίες ανά μήνα και ανά χρόνο. Ωσπου δημιούργησα ένα αρχείο εικόνων που μεγάλωνε κάθε χρόνο και δεν μπορούσα να διαχειριστώ. Μια ενδιάμεση εποχή έφτιαχνα άλμπουμ που γέμιζα με αυτά πολλά DVD. Μετά άλλαξε το φορμάτ και απέκτησα πολλούς σκληρούς δίσκους. Σήμερα δεν έχω σκληρούς δίσκους, αλλά βάζω τις εικόνες μου σε dropbox (πρόγραμμα ανταλλαγής αρχείων). Δεν έχω καμία νοσταλγία για χάρτινα φωτογραφικά άλμπουμ», λέει ο αρχιτέκτονας Ανδρέας Αγγελιδάκης και εξηγεί ότι «απλώς έχει αλλάξει μορφή η συνήθειά μας. Συνηθίζουμε να βλέπουμε πολλές φωτογραφίες και να τις καταναλώνουμε γρήγορα στις επισκέψεις φίλων μας στο facebook. Ηδη όμως κάνουμε μια επιλογή και δεν τις ανεβάζουμε όλες. Το φωτογραφικό άλμπουμ έγινε φάκελος. Η μνήμη παραμένει και ανατρέχουμε στις εικόνες όποτε το επιθυμήσουμε».