ΜΑΓΙΑ ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΥ-ΛΕΝΑ ΠΑΠΑΛΗΓΟΥΡΑ

Για τη μικρή ιστορία του θεάτρου σημειώνουμε κάτι εντελώς άγνωστο που συνέβη πριν από πολλά χρόνια, αλλά και κάτι πολύ γνωστό που έχει ζωή τριών μόλις μηνών.  Πριν από περίπου 25 χρόνια στο Θέατρο Τέχνης της οδού Φρυνίχου είχε ανέβει το έργο του Βάλιε-Ινκλάν «Θεϊκά λόγια». Σε κάποια στιγμή, έξι νεαροί ηθοποιοί σέρνανε στη σκηνή ένα κάρο με γυμνόστηθη πάνω του τη Μάγια Λυμπεροπούλου που, κατά το έργο, τη διαπόμπευαν στην πλατεία ενός χωριού της Ισπανίας. Την ίδια εποχή, η Λυμπεροπούλου είχε εξομολογηθεί σε φίλους της κάτι εξόχως συγκινητικό: οι νεαροί που σέρνανε το κάρο, όσο ετοιμάζονταν στα παρασκήνια, δεν είχαν σηκώσει ούτε για ένα δευτερόλεπτο τα μάτια τους για να δουν τη γυμνόστηθη ηθοποιό. Είχαν διαχωρίσει, χωρίς να το έχουν διδαχθεί, ότι στα παρασκήνια ήταν ο άνθρωπος Λυμπεροπούλου, που θα μπορούσε να ενοχληθεί με την περιέργειά τους, ενώ στη σκηνή την ηθοποιό δεν την πτοούσε ακόμα και η διαπόμπευσή της. Σίγουρα το περιστατικό δεν συνδέεται με τη μόλις πριν από τρεις μήνες βράβευση της Λένας Παπαληγούρα με το βραβείο «Μελίνα Μερκούρη». Αν όμως γίνει γνωστό πως η νεαρή ηθοποιός δεν αισθάνθηκε ούτε προς στιγμήν να χαλαρώνει σε σχέση με την Αντιγόνη που υποδύεται αυτές τις ημέρες, τότε είμαστε μάρτυρες πολύ ευοίωνων σημαδιών αναφορικά με τη νεότερη γενιά. Τουλάχιστον στο θέατρο

ΘΑΝΑΣΗΣ ΝΙΑΡΧΟΣ: Κυρία Λυµπεροπούλου, δεν είστε µόνον ηθοποιός και σκηνοθέτις του θεάτρου αλλά και δασκάλα ηθοποιών.

ΜΑΓΙΑ ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΥ: Το ντεμπούτο μου ως δασκάλα το έκανα το 1976 στη Δραματική Σχολή του Λαϊκού Πειραματικού Θεάτρου που είχε δημιουργήσει ο Λεωνίδας Τριβιζάς. Εχω διδάξει σε δραματικές σχολές, αλλά έχω κάνει και πάρα πολλά σεμινάρια γιατί δίνω πολύ μεγάλη σημασία στο τι σημαίνει «διδάσκω θέατρο». Εννιάμισι φορές στις δέκα όταν κάνω σεμινάριο ή διδάσκω σε δραματική σχολή ούτε παίζω ούτε σκηνοθετώ γιατί είναι κάτι που με απορροφά πολύ. Επειδή είχα πολύ καλούς δασκάλους και στο Γυμνάσιο και αργότερα στη Δραματική Σχολή του Θεάτρου Τέχνης, έχω μάθει να σέβομαι τη δουλειά αυτή. Βέβαια από τους δασκάλους του Γυμνασίου δεν ζει κανένας πια, εμείς όμως τους ονοματίζουμε σχεδόν κάθε ημέρα. Μετά το Γυμνάσιο βέβαια, στη δραματική σχολή πια, τον δάσκαλο που θα ανέφερα είναι πάλι και πάντα ο Κάρολος Κουν.

Θ.Ν.: Κυρία Παπαληγούρα, γιατί επιλέγετε ως δασκάλα σας τη Μάγια Λυµπεροπούλου;

Λένα Παπαληγούρα: Εχει σχέση με το ερώτημά σας ή μάλλον με τον χαρακτηρισμό της Μάγιας Λυμπεροπούλου ως δασκάλας ηθοποιών. Δάσκαλος, ειδικά στη δουλειά αυτή, δεν είναι μόνον αυτός που σε διδάσκει μέσα σε μια αίθουσα. Δάσκαλος είναι αυτός που με τον τρόπο της ζωής του και με τη σύνολη πορεία του στο θέατρο σε εμπνέει και σου δίνει τη δύναμη να συνεχίσεις. Η Μάγια Λυμπεροπούλου είναι πρότυπο, γιατί ο τρόπος με τον οποίο συμπεριφέρεται στη δουλειά μας είναι ο τρόπος που θα έπρεπε να διδάσκεται πριν απ’ όλα. Προσήλωση στη λεπτομέρεια, αγάπη, πάθος και αυστηρότητα.

Μ.Λ.: Παρακαλώ, μη διαγράψετε τη λέξη «αυστηρότητα», γιατί με βοηθάει να κάνω πολύ καλύτερα τη δουλειά μου.

Θ.Ν.: Πώς δικαιολογείται η αυστηρότητα σε μια δουλειά που είναι ταυτόχρονα και παιχνίδι;

Μ.Λ.: Η αυστηρότητα δεν αφορά το περιεχόμενο της δουλειάς, έχει σχέση με τις συνθήκες που χρειάζονται για να γίνεται η δουλειά ως παιχνίδι. Μιλάμε για πολύ απλά πράγματα. Μια πρόβα, για παράδειγμα, αρχίζει μια συγκεκριμένη ώρα. Πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει να έχεις πιει ήδη τον καφέ σου για να ξεκινήσεις. Αν αυτό θεωρείται στην ελληνική πραγματικότητα αυστηρότητα, τότε αλίμονό μας.

Λ.Π.: Οπως ακριβώς μεγαλώνεις ένα παιδί και ξέρεις ότι για να αισθάνεται ελεύθερο χρειάζεται να του βάζεις κάποια όρια. Το ίδιο και στη δουλειά μας, όταν τον άνθρωπο που σε διδάσκει ή τους συναδέλφους σου τους αισθάνεσαι πειθαρχημένους, τότε νιώθεις πολύ πιο ελεύθερος προκειμένου να δημιουργήσεις κάτι.

Θ.Ν.: Κυρία Λυµπεροπούλου, είναι γνωστή η εµµονή σας µε τη γλώσσα και τον τρόπο εκφοράς της στο θέατρο. Πώς βλέπετε τη σχέση των νέων ηθοποιών µε τη γλώσσα;

Μ.Λ.: Αλλες γενιές, άλλες ράτσες. Οταν ένα παιδί έρχεται σε μια δραματική σχολή ή έχει τελειώσει μόλις μια δραματική σχολή, το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του έχει ξοδευτεί σε αυτό που λέμε Γυμνάσιο και Λύκειο, για να μην πάμε ακόμη πιο πίσω, στο Δημοτικό. Τα πράγματα στις τρεις αυτές βαθμίδες της εκπαίδευσης είναι θλιβερά. Οταν ένας νέος είκοσι χρονών δεν έχει διαβάσει ούτε ένα βιβλίο του Ντοστογιέφσκι και όταν του το συνιστάς το αποκαλεί «τούβλο», δηλαδή πολύ μεγάλο, τι να κάνει ως ηθοποιός; Θυμάμαι τον ταλαίπωρο Μάριο Πλωρίτη σε εξετάσεις δραματικής σχολής, στη Μεταπολίτευση, που μου είπε την εξής φοβερή φράση: «Είναι σαν να έρχεται ένας χωλός και μονόχειρας και μου ζητάει να του διδάξω μπαλέτο». Οπως και να το κάνουμε, δεν μπορεί να συγκριθούν οι εμπειρίες ενός ανθρώπου 20 ή 25 χρονών ή οποιασδήποτε ηλικίας με εκείνες ενός Σαίξπηρ ή των αρχαίων τραγικών προκειμένου να παίξει σ’ ένα έργο τους. Επομένως χρειάζεται κάτι τουλάχιστον να έχει υποψιαστεί, να έχει κάποια ερεθίσματα, να έχει διαβάσει. Ενας καλός δάσκαλος μαθαίνει τον μαθητευόμενο ηθοποιό να είναι εσαεί αρχάριος.

Θ.Ν.: Κυρία Παπαληγούρα, προέρχεστε από µια οικογένεια πολιτικών. Παππούς από την πλευρά του πατέρα ο Π. Παπαληγούρας, από την πλευρά της µητέρας ο και πρωθυπουργός Γ. Ράλλης. Ποια υπήρξε η αντίδραση της οικογένειάς σας όταν αποφασίσατε να ασχοληθείτε µε το θέατρο;

Λ.Π.: Εκτός από οικογένεια πολιτικών είναι και οικογένεια πολύ ανοιχτών και πνευματικών, θα έλεγα, ανθρώπων. Επομένως είχα την ελευθερία να επιλέξω ό,τι ήθελα. Ηταν οι γονείς μου άλλωστε που με πήγαιναν στο θέατρο και έβλεπα παραστάσεις, κυρίως στο Θέατρο Τέχνης. Αρα, είναι κάτι που ακόμη και αν δεν το περίμεναν το πήραν πολύ ψύχραιμα. Αλλά και η ίδια δεν ήμουν το παιδί που είπε μια μέρα ξαφνικά «θα κάνω αυτό το πράγμα». Θεώρησα το θέατρο έναν τρόπο για να κάνω μια προσωπική διαδρομή, και η οικογένειά μου το σεβάστηκε.

Θ.Ν.: Κυρία Λυµπεροπούλου, θυµάµαι τον Γιάννη Τσαρούχη που στην κηδεία του Κάρολου Κουν, τον Φεβρουάριο του ’87, σας είχε πει: «Μάγια, µη λυπάσαι, να θυµάσαι».

Μ.Λ.: Μια και μιλάμε για δασκάλους, θα εννοείτε ασφαλώς την απουσία τέτοιων ανθρώπων. Οταν τα πρώτα μου χρόνια στο Θέατρο Τέχνης, στις γενικές δοκιμές, οι μόνοι που κάθονταν πίσω από τον Κουν ήταν ο Τσαρούχης, ο Χατζιδάκις, ο Γκάτσος, ο Ελύτης, ακόμη και να μην καταλάβαινα πολύ καλά ποιοι ακριβώς είναι, διαισθανόμουν ότι συμμετέχω σε κάτι πάρα πολύ σπουδαίο. Γι’ αυτό πιστεύω ότι η έννοια «δάσκαλος» δεν έχει σχέση με τη διδαχή. Ο Τσαρούχης δεν μου έμαθε τίποτα ή, μάλλον ψέματα, μου έμαθε να ράβω. Κυρίως, όμως, έμαθα βλέποντάς τον να εργάζεται. Αλλά αυτό που αποκαλούμε «δασκαλίκι» δεν έχει τόσο άμεσο αποτέλεσμα. Κάποιος κάθεται από κάτω, κάποιος άλλος κάθεται σε μια έδρα και αρχίζει να λέει και να θέλει να επιβάλει. Αλλά στο θέατρο δεν πείθεις έναν νέον άνθρωπο με αυτά που κάνεις ή που λες. Τον πείθεις κυρίως χάρη στον τρόπο με τον οποίο υπάρχεις.

Λ.Π.: Η δική μου η γενιά κουβαλάει μόνον ακούσματα από καλλιτέχνες που δούλεψαν με όλους όσους ανέφερε η κυρία Λυμπεροπούλου. Ο καθένας μας παίρνει ό,τι μπορεί, από όπου μπορεί, και πορεύεται. Οσο και αν λέμε, όταν βλέπουμε στο YouTube σκηνές από παραστάσεις του Ροντήρη και του Κουν: «Αχ, να ‘μουνα κι εγώ εκεί». Δυστυχώς τα πράγματα είναι πολύ μπερδεμένα, αλλά δεν αποκλείεται να είναι και κάτι θετικό, γιατί με το να μη λειτουργεί τίποτα γύρω μας, είναι μια ευκαιρία να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τι λειτουργεί σε εμάς τους ίδιους. Ισως γι’ αυτό να παρατηρείται στη δική μας γενιά μια προσπάθεια για πιο συλλογικά πράγματα, να συνεργαζόμαστε και να αλληλοβοηθιόμαστε. Υπάρχει μια αλληλεγγύη, γεγονός που θα το χαρακτήριζε κανείς μια μορφή αντίστασης. Αλλωστε το θέατρο είναι συλλογικότητα. Διαφορετικά δεν υπάρχει λόγος να το κάνει κάποιος.

Μ.Λ.: Η ομορφιά του θεάτρου, αλλά και η κατάρα του ταυτόχρονα, είναι ότι είναι πληθυντικό. Και όταν το συλλογικό είναι συλλογικό, είναι πραγματικά πανέμορφο. Διαφορετικά είναι κάτι άθλιο και είναι άθλιο γιατί εκτίθεσαι σε ό,τι πιο προσωπικό έχεις. Τα παιδιά σήμερα παραλαμβάνουν, αν παραλαμβάνουν, από τις αναφορές και τις διηγήσεις τις δικές μας. Αλλά η γενιά τής Παπαληγούρα είναι επίσης η γενιά του Ιντερνετ. Διατηρεί μια πιο άμεση επαφή με τα πράγματα, ταξιδεύει πιο εύκολα, όσα χρόνια λειτουργεί το Φεστιβάλ Αθηνών μπορεί να αποκτά μια άλλοτε δυσεύρετη γνώση. Στην ηλικία της οι αναφορές μου ήταν αγγλικά περιοδικά του θεάτρου που μου έδινε ο Κουν και έκοβα τις φωτογραφίες και τις κόλλαγα σε ένα άλμπουμ. Το θέμα όμως είναι αν τους έχει δοθεί το φίλτρο ώστε να τα φιλτράρουν όλα αυτά και να μη γίνεται απομίμηση πραγμάτων. Το υπ’ αριθμόν ένα στοιχείο που θα έπρεπε να καλλιεργείται στα παιδιά είναι η περιέργεια.

Θ.Ν.: Κυρία Παπαληγούρα, ποια είναι η σχέση σας µε την ποίηση;

Λ.Π.: Διαβάζω πολύ ποίηση και, κατά περιόδους, αγαπώ πολύ έναν ποιητή. Τώρα επειδή διέρχομαι μια σκοτεινή φάση διαβάζω πολύ Μίλτο Σαχτούρη. Η ποίηση είναι απαραίτητη, τόσο για τη ζωή μας όσο και για τη δουλειά μας. Για τη ζωή μας είναι κάτι αυτονόητο και δεν χρειάζεται να εξηγεί κανείς το γνωστό. Για τη δουλειά μας γιατί το θέατρο είναι και λόγος.

Μ.Λ.: Την ποίηση δεν μπορείς να την εξηγήσεις με λόγια. Διαισθάνεσαι απλώς ότι κάτι σου συμβαίνει. Οπως, για παράδειγμα, δεν μπορεί να εξηγήσει ένας σκηνοθέτης σε έναν νέο ηθοποιό με λόγια τι θα πει το «να ζει κανείς ή να μη ζει». Μπορείς να το εξηγήσεις μόνο στην κυριολεξία του. Οι νέοι ιδιαίτερα ηθοποιοί είναι για να διαισθάνονται περισσότερο παρά για να κατανοούν όπως συμβαίνει με μια επιστήμη. Με ρώτησε κάποτε ένας νέος ηθοποιός ποια ήταν η ψυχολογία μου όταν ερμήνευσα την Κλυταιμνήστρα στην «Ορέστεια». Και τον ρώτησα με τη σειρά μου «ποια ψυχολογία;». Αν πρόκειται να λάβεις υπόψη σου την ψυχολογία, σαν να έχεις να κάνεις με τον Τενεσί Ουίλιαμς, η Κλυταιμνήστρα είναι μια θυμωμένη γυναίκα γιατί της σκότωσαν την κόρη και τώρα πρέπει να υποδεχθεί τον άνδρα της που επιστρέφει. Πώς όμως η ηθοποιός που παίζει την Κλυταιμνήστρα θα αντέξει να πει τις δύο σελίδες γεωγραφία που είναι τα πρώτα της λόγια και περιγράφουν το ταξίδι της φωτιάς από την Τροία;

Θ.Ν.: Να µιλήσουµε για έναν πολυσυζητηµένο σκηνοθέτη, τον Μποµπ Ουίλσον, µε τον οποίο έχετε συνεργαστεί και οι δύο;

Λ.Π.: Επειδή είχα έναν πολύ μικρό ρόλο στην «Οδύσσεια», είχα την ευκαιρία να παρακολουθώ τη δουλειά που γινόταν απέξω. Τι θέλω να πω: όταν είσαι συνεχώς στη σκηνή, επειδή οι οδηγίες του σκηνοθέτη είναι πάρα πολύ ακριβείς, δεν μπορείς να καταλάβεις πώς δένει αυτό που κάνεις εσύ με τον ήχο, τα φώτα, τη μουσική, τον λόγο, ώστε να υπάρξει το τελικό αποτέλεσμα. Οταν όμως παρακολουθείς από την πλατεία, βλέπεις να δημιουργείται μπροστά στα μάτια σου αυτό το τρομερό που έχουν οι παραστάσεις του και όταν ρωτάς αργότερα τον συνάδελφό σου που ήταν πάνω στη σκηνή να σου πει πώς ένιωθε, τον ακούς να σου λέει «προσπαθούσα να θυμηθώ τη χορογραφία» ή «προσπαθούσα να καταλάβω τι εννοούσε».

Μ.Λ.: Προσωπικά πρωτοείδα παράσταση του Μπομπ Ουίλσον στο Παρίσι το ’72 και τρέκλιζα για μία εβδομάδα. Λεγόταν «Το βλέμμα του κωφού», βωβή παράσταση. Συνεργάστηκα μαζί του στο Μέγαρο Μουσικής, στον «Προμηθέα» του Ιάννη Ξενάκη. Με επτά μόνον πρόβες και ένιωσα αφάνταστα προστατευμένη μέσα στη δουλειά του. Εχει μετρήσει ακόμα και το μισό σου βήμα ή το ύψος του ενός δακτύλου σου σε σχέση με τα άλλα τέσσερα δάκτυλα. Μέσα όμως από την τόση αυστηρότητα ξεπηδά ένα μεγάλο μάθημα.

Λ.Π.: Η αφορμή για να κάνει το «Βλέμμα του κωφού» που ανέφερε η κυρία Λυμπεροπούλου είναι όταν είδε αστυνομικούς στο κέντρο του Μπρούκλιν να δέρνουν ένα αυτιστικό κωφάλαλο παιδί. Το γεγονός μάλιστα ότι υιοθέτησε το παιδί αυτό δείχνει την τεράστια ψυχή αυτού του ανθρώπου.

Οταν ένας νέος είκοσι χρονών δεν έχει διαβάσει ούτε ένα βιβλίο του Ντοστογιέφσκι και όταν του το συνιστάς το αποκαλεί «τούβλο», δηλαδή πολύ μεγάλο, τι να κάνει ως ηθοποιός; 
(Μάγια Λυμπεροπούλου) 

Δυστυχώς τα πράγματα είναι πολύ μπερδεμένα, αλλά δεν αποκλείεται να είναι και κάτι θετικό, γιατί με το να μη λειτουργεί τίποτα γύρω μας, είναι μια ευκαιρία να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τι λειτουργεί σε εμάς τους ίδιους. 
(Λένα Παπαληγούρα)