Η σκοτεινή πλευρά του σουηδικού μοντέλου ήρθε στο φως με τα επεισόδια

Oταν το 2005 καίγονταν τα υποβαθμισμένα προάστια του Παρισιού, ο τότε υπουργός Εσωτερικών Νικολά Σαρκοζί είχε χαρακτηρίσει «κατακάθια» τους νεαρούς μετανάστες που ξεσπούσαν βίαια σε αυτοκίνητα, καταστήματα και αστυνομικούς. Ο σουηδός ομόλογός του απέφυγε να χρησιμοποιήσει ανάλογους χαρακτηρισμούς για τους μετανάστες που εκδήλωσαν με τον ίδιο τρόπο την οργή τους στα υποβαθμισμένα προάστια της Στοκχόλμης πριν από μερικές ημέρες. Αλλά αυτή δεν ήταν η μοναδική διαφορά ανάμεσα στις δύο περιπτώσεις. Ενώ στη Γαλλία η επίδειξη δύναμης θεωρήθηκε κάτι σαν επιβεβλημένη απάντηση κι εκτόξευσε το άστρο του Σαρκοζί στα ύψη, στη Σουηδία τέθηκε σε αμφισβήτηση ένα ζηλευτό μοντέλο στο οποίο υποκλίνεται ολόκληρος ο πλανήτης. Ηταν σαν να αποκαλύφθηκε σε κάποια γωνιά του σκανδιναβικού παραδείσου μια κόλαση την οποία κανένας δεν ήθελε να δει και για την οποία κανένας δεν ήθελε να μιλήσει. Ακόμη και κατά τη διάρκεια των επεισοδίων, η πολιτική ορθότητα επέβαλε στην κυβέρνηση και τα μέσα ενημέρωσης να αγνοούν την καταγωγή των ταραξιών.

Το ερώτημα, ωστόσο, για την «αποτυχία της ενσωμάτωσης» στη σουηδική κοινωνία του 15% του πληθυσμού της δεν μπορούσε να μην τεθεί. Μιλώντας στην εφημερίδα «Λα Ρεπούμπλικα», ο σουηδός συγγραφέας και δημοσιογράφος Γκέλερτ Τάμας υποστηρίζει ότι η σουηδική ανεκτικότητα είναι ένας μύθος. «Η κοινωνία διχάζεται όλο και περισσότερο. Ενα μέρος του πληθυσμού έχει περιθωριοποιηθεί. Δυστυχώς γίνονται διακρίσεις με βάση το όνομα και το χρώμα του δέρματος, αλλά κανένας δεν θέλει να το παραδεχθεί. Είναι ένα θέμα ταμπού» σημειώνει. Τι οδήγησε τα πράγματα σε αυτό το σημείο; Το Χούσμπι, το προάστιο από το οποίο άρχισαν τα επεισόδια με αφορμή τον θανάσιμο πυροβολισμό από την Αστυνομία ενός μετανάστη πορτογαλικής καταγωγής, είναι μια σχετικά συμπαθητική γειτονιά που οικοδομήθηκε τη δεκαετία του 1970 χάρις στο Μilion program, ένα φιλόδοξο σχέδιο οικιστικής ανάπτυξης για τα λαϊκά στρώματα. Διαθέτει περιποιημένα πάρκα, σχολεία, βιβλιοθήκες και δημόσιες συγκοινωνίες που λειτουργούν άψογα. Η σύγκριση είναι συντριπτική εις βάρος των μπανλιέ του Παρισιού ή τις υποβαθμισμένες γειτονιές του Λονδίνου. Οπως, όμως, επισημαίνει ο Γκέλερτ Τάμας, για τους νέους που ζουν στο Χούσμπι η σύγκριση δεν γίνεται με τα παρισινά μπανλιέ αλλά με το κέντρο της Στοκχόλμης.

ΧΑΣΜΑ. Αυτή είναι η διαφορά που τροφοδοτεί την οργή. Είναι το χάσμα ανάμεσα σε αυτό που υπόσχεται η κοινωνία και τη διάψευση της υπόσχεσης. Τα μισά από τα παιδιά πρώτης ή δεύτερης γενιάς μεταναστών δεν τελειώνουν ποτέ το σχολείο. Οι επαγγελματικές ευκαιρίες και τα μέσα για να βελτιώσει κανείς τις συνθήκες της ζωής του χαρακτηρίζονται από όλο και μεγαλύτερη ασυμμετρία. Οι ουρανοξύστες των εταιρειών νέων τεχνολογιών που έχουν χτιστεί κοντά στα σπίτια τους είναι στα μάτια τους μνημεία του κοινωνικού τους αποκλεισμού. Ξέρουν ότι ποτέ δεν θα περάσουν τις περιστρεφόμενες πόρτες τους για να δώσουν βιογραφικό και συνέντευξη στον υπεύθυνο ανθρώπινου δυναμικού. Οπως όμως επισημαίνουν οι «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς», η πρόκληση της ενσωμάτωσης δεν είναι εθνική ή πολιτισμική. Πρωτίστως είναι οικονομική. Οι δρόμοι του Χούσμπι και των άλλων υποβαθμισμένων προαστίων της Στοκχόλμης είναι γεμάτοι από ανθρώπους των οποίων η καταγωγή είναι πηγή υπερηφάνειας και όχι έντασης και οι οποίοι θέλουν να επιτύχουν και να ευημερήσουν.

Σε αυτό το σημείο μπαίνει στο μικροσκόπιο το σουηδικό μοντέλο. Η μεγαλύτερη κληρονομιά του, σημειώνει η βρετανική εφημερίδα, είναι ψυχολογικής φύσης. Η εμπιστοσύνη στο κράτος απελευθέρωσε τους Σουηδούς από τους κοινωνικούς και ηθικούς δεσμούς της οικογένειας και της τοπικής κοινωνίας. Το αποτέλεσμα ήταν να κυριαρχήσει ένας παράδοξος ατομικισμός σε μια φαινομενική κοινωνία συνοχής. Ο Γκέλερτ Τάμας αποδίδει αυτόν τον ατομικισμό στην κεντροδεξιά κυβέρνηση που «δηλητηρίασε» το σουηδικό μοντέλο του κράτους πρόνοιας με μια ισχυρή δόση οικονομίας της αγοράς. «Αυτή η κυβέρνηση – σημειώνει – δίχασε τη Σουηδία προωθώντας μια ατομικιστική νοοτροπία συνδεδεμένη με την επιτυχία και την καριέρα, μια εργασιακή ηθική βασισμένη στο αγγλοσαξονικό μοντέλο η οποία δεν έχει καμία σχέση με τη σκανδιναβική παράδοση της κοινωνικής δικαιοσύνης».

Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ. Την τελευταία επταετία η κυβέρνηση του Φρέντρικ Ράινφελντ μείωσε τους φόρους και τις δημόσιες δαπάνες, που πάντως παραμένουν οι πιο υψηλές στην Ευρώπη μετά τη Γαλλία. Παράλληλα, μειώθηκαν οι μισθοί και οι ασφαλιστικές εισφορές, ενώ η εκπαίδευση και η υγεία άνοιξαν τις πόρτες τους στους ιδιώτες. Αυτή η δόση οικονομικού φιλελευθερισμού κρίθηκε απαραίτητη για να γίνει η σουηδική οικονομία πιο ανταγωνιστική. Η συνταγή γλίτωσε τη σουηδική οικονομία από την ύφεση, αλλά δεν πέτυχε και πολλά στο μέτωπο της ανεργίας που παρέμεινε κοντά στο 9%, ενώ καταγράφηκε η μεγαλύτερη αύξηση ανισοτήτων ανάμεσα στις δυτικές οικονομίες. Τα πρώτα θύματα φυσικά ήταν οι μετανάστες. Και από τους πρώτους που ωφελήθηκαν ήταν οι ξενοφοβικοί Σουηδοί Δημοκράτες που μπήκαν στη Βουλή το 2010 με 5% και στις επόμενες εκλογές φιλοδοξούν να διπλασιάσουν το ποσοστό τους.