Ταξίδι στον χρόνο διασκελίζοντας δύο αιώνες

Αν χάρη σε μια παράξενη, φανταστική τροπή των γεγονότων γινόταν δυνατό το ταξίδι στον χρόνο και ο Καβάφης γιόρταζε τα γενέθλιά του μαζί μας, διερωτώμαι πώς θα ένιωθε για το σημαίνον έτος εορτασμού της παγκόσμιας φήμης του. Φαντάζομαι πως η έκπληξή του θα ήταν παρόμοια με αυτή που περιγράφει στο ατελές ποίημά του «Οι Αγιοι Eπτά Παίδες»· οι επτά νέοι κοιμήθηκαν τον 3ο αιώνα και έπειτα από δύο αιώνες μυστηριώδους ύπνου ξύπνησαν στον ριζικά αλλαγμένο κόσμο του 5ου αιώνα. Αναμφίβολα ο Καβάφης όπως και εκείνοι «θα χαίρονταν» που θα έβλεπε ορισμένες πολιτισμικές αλλαγές, οι οποίες μας επέτρεψαν να εκτιμήσουμε βαθύτερα την ποίησή του· επίσης θα τον συγκλόνιζε ώς έναν βαθμό πόσο «ήσαν όλα τόσο διαφορετικά» τον 21ο αιώνα σε σχέση με τον 19ο (όταν γεννήθηκε), αλλά και από τον πρώιμο 20ό (όταν βρήκε την ώριμη ποιητική φωνή του). Παρά τις τόσες διαφορές, εξαιρετικά οικείο θα του ήταν το επαναλαμβανόμενο μοτίβο παρακμής και κρίσης ως ο απαράλλακτος συντελεστής που αποτελεί μια υπεριστορική δυναμική, για την οποία ο Καβάφης παραμένει ο ποιητής par excellence. Ετσι, αν μου επιτρεπόταν μια ερώτηση – στα συμφραζόμενα αυτής της α λα Wells φαντασίωσης – θα ζητούσα από τον Καβάφη να σχολιάσει την έννοια της παρακμιακής πτώσης και να διευκρινίσει τη μοναδική, περίπου δημόσια, δήλωσή του για το θέμα, όπως αναφέρεται από τον E.M. Forster σε ένα γράμμα του της 1ης Ιουλίου 1917 προς τον ποιητή, όπου παρατίθεται η άποψη του Καβάφη ότι «ο καλλιτέχνης πρέπει να είναι διεφθαρμένος». Αν και δεν γνωρίζουμε την ακριβή λέξη που χρησιμοποίησε ο Καβάφης (σε Ανέκδοτο Σημείωμα ο ποιητής έγραψε πως «η διαστροφή» είναι «η πηγή μεγαλείου»), εννοούσε αναμφισβήτητα πως ως καλλιτέχνης είχε σαφή επίγνωση της αναπόδραστης παρακμιακής κατάστασής του (ίσως και με τη νιτσεϊκή αντίληψη πως είμαστε όλοι παρηκμασμένοι εξαιτίας του μοντερνισμού μας). Το πιο σπουδαίο όμως είναι, όπως πιστεύω, ότι ο Καβάφης εξέφρασε την καλλιτεχνική οφειλή του στον παρακμιακό αισθητισμό του fin-de-siècle – τη λογοτεχνική παράδοση της «τέχνης για την τέχνη» από όπου αναδύθηκε ως ποιητής – αλλά και την αγωνία για την παρακμή του πολιτισμού, έγνοια που αποτελεί βικτωριανή κληρονομιά και στοίχειωσε τον ύστερο 19ο αιώνα. Πραγματικά, το σύγχρονο άγχος μας απέναντι στην παρακμή καθιστά το καβαφικό έργο πάντα συμβατό με την εποχή μας και ασφαλώς επιδρά στην παγκόσμια φήμη του. Αν αποκλειστεί όμως η όποια πιθανότητα για ταξίδι στον χρόνο, θα πρέπει να προσπαθήσω να απαντήσω ο ίδιος στο ερώτημα καταθέτοντας μερικές σκέψεις για την κεντρική θέση της παρακμής στην ποίηση του Καβάφη και τη σχέση της με την επιτυχία της καβαφικής ποίησης.

Ενας από τους πρώτους μελετητές που σημείωσαν την εναρμόνιση του Καβάφη με την παρακμή ήταν ο Τίμος Μαλάνος, όχι με κίνητρο να ενισχύσει την υστεροφημία του ποιητή, αλλά μάλλον για να υποβαθμίσει την πρωτοτυπία του. Ο Μαλάνος, παρά τον κακόβουλο στόχο του, ενέταξε σωστά τον ποιητή στο fin-de-siècle και αποκάλυψε κοσμοπολίτικες επιρροές στο έργο του. Ο Καβάφης όχι μόνο έγραψε υπό τη διεγερτική γοητεία του «décadisme» στα νεανικά χρόνια του, αλλά θα παρέμενε πιστός θιασώτης αυτού του αναμφίβολα επιδραστικού λογοτεχνικού κινήματος που αν και έχει προσδιοριστεί μέσα σε κάπως χαλαρό πλαίσιο, αποτελεί τον «κοινό παρονομαστή όλων των λογοτεχνικών τάσεων που εμφανίστηκαν τις δύο τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα», όπως γράφει ο Jean Pierrot στην κλασική μελέτη του «L’imaginaire decadent». Η λογοτεχνική γενεαλογία του Καβάφη έχει βαθιές ρίζες στην ευρωπαϊκή παρακμή, σε μια πηγή θεμάτων και εικονοποιίας που συγκροτεί την πρωτεύουσα λογοτεχνική στρατηγική για την παράκαμψη και υπέρβαση ηθικολογικών και αισθητικών περιορισμών. Το γεγονός αυτό δεν πέρασε απαρατήρητο από τον οξυδερκή Νίκο Καζαντζάκη που με την περιγραφή της ιστορικής συνάντησής του με τον Καβάφη το 1927 συνθέτει μια λεκτική προσωπογραφία: «Ετσι που για πρώτη φορά τον βλέπω απόψε και τον ακούω, νιώθω πόσο σοφά μια τέτοια πολύπλοκη, βαρυφορτωμένη ψυχή της άγιας παρακμής κατόρθωσε να βρει τη φόρμα της – την τέλεια που της ταιριάζει – στην τέχνη και να σωθεί… Ο Καβάφης έχει όλα τα τυπικά χαρακτηριστικά ενός εξαιρετικού ανθρώπου της παρακμής – σοφός, ειρωνικός, ηδονιστής, γόης, γιομάτος μνήμη».

Σήμερα, το γεωπολιτικό μοντέλο οικονομικής, στρατιωτικής, κοινωνικής και πολιτιστικής παρακμής έχει γίνει και πάλι αδιάψευστη ιστορική πραγματικότητα για το μεγαλύτερο μέρος του κόσμου. Ο Καβάφης, ως ο ποιητής που έχει διερευνήσει σε βάθος τα θέματα της πτώσης, της παρακμής και της ήττας από ποικίλες λογοτεχνικές οπτικές, αποκτά πολιτισμική επικαιρότητα και επεκτείνεται σε ένα καινούργιο και ευρύτερο αναγνωστικό κοινό, γεγονός που έχει να κάνει τόσο με το σημερινό κλίμα της κρίσης και της παρακμής όσο και με τις λογοτεχνικές αρετές του ποιητή. Εύγλωττη εικόνα αυτής της παρακμιακής γοητείας αποτελεί το άρθρο του Ian Burama στο περιοδικό «The New Yorker» (Ιανουάριος 2011), όπου παρατίθεται η περιγραφή μιας ευγενούς υπερευρωπαϊκότητας από τον βέλγο συγγραφέα Pascal Verbeken: «Να πίνεις κρασί Βουργουνδίας, να ακούς Sibelius και να διαβάζεις Καβάφη». Στον εκλεπτυσμένο αυτό ορισμό λανθάνει το επικείμενο ξέσπασμα μιας διαφαινόμενης καταστροφής που περιμένει όσους κρατούν νερώνεια στάση (στη συγκεκριμένη περίπτωση, οι βέλγοι πολιτικοί που αδιαφορούν για την υποβάθμιση των αστικών κέντρων και την άνοδο του φλαμανδικού εθνικισμού). Το άκουσμα του ονόματος του Καβάφη που αμέσως ηχεί τόσο αυτονόητα δίπλα στην ποιητική της επερχόμενης καταστροφής αποτελεί εντυπωσιακό φαινόμενο στο οποίο πιστώνεται σε μεγάλο βαθμό η παγκόσμια επικαιρότητά του.

Ο Καβάφης παρέμεινε αμετανόητα πιστός στα δόγματα του παρακμιακού κινήματος και κατά την ποιητική του σταδιοδρομία θα μεταχειριζόταν το βασικό παρακμιακό θεματολόγιο εμπλουτίζοντάς το με τη χαρακτηριστική καβαφική ιδιοτυπία. Οι μελετητές της λογοτεχνίας βλέπουν την παρακμή – αν και πρόκειται για περιβόητο «ολισθηρό» όρο – ως μείζονα πολιτισμικό παράγοντα μετάβασης από τον ρομαντισμό στον μοντερνισμό, ως ένα κίνημα που συσχετίζεται δυναμικά με άλλες περιόδους της λογοτεχνίας. Τον όρο υπερασπίστηκαν σημαντικές μορφές της λογοτεχνίας αποτολμώντας και μερικούς αρκετά ακριβείς ορισμούς. Το 1868, ο Théophile Gautier στον πρόλογό του στα «Ανθη του κακού» του Baudelaire διάρθρωσε μια εξαιρετικά επιδραστική ερμηνεία του όρου: «Το στυλ της παρακμής… είναι η τελευταία λέξη του Λόγου που κλήθηκε να εκφράσει τα πάντα και οδηγήθηκε στο έσχατο άκρο». Ο Arthur Symons στο δοκίμιό του «The Decadent Movement in Literature» (1893) διέκρινε την παρακμή που χαρακτηρίζεται από «έντονη αυτοσυνειδησία, ασίγαστη περιέργεια για έρευνα, ιδιοφυή εκλέπτυνση της εκλέπτυνσης, πνευματική και ηθική διαστροφή…». Και στην «Παρακμή της Δύσης» (1918) του σύγχρονου του Καβάφη Oswald Spengler ηχεί η πεσιμιστική αλλά λεπταίσθητη αποτίμηση της ομορφιάς και του μεγαλείου που συνυπάρχει με την αναπόφευκτη πορεία κατακερματισμού του πολιτισμού. Αν και ο χώρος εδώ απαγορεύει μια πλήρη διερεύνηση της παρακμιακής αισθητικής του Καβάφη, ας σημειωθεί πόσο στενά συγγενεύει η ποίησή του με τέτοιες οριοθετήσεις. Η ανάγνωση του Καβάφη στο πλαίσιο αυτής της ευρείας ποικιλίας αισθητικών εννοιών και αντιλήψεων μας επιτρέπει να εκτιμήσουμε πληρέστερα πώς η παρακμή, αντί να υπονομεύσει την αυθεντικότητα του ποιητή, του έδωσε τη δυνατότητα να γίνει ένας από τους δυναμικότερους και γνησιότερους ποιητές του 20ού αιώνα.

Υπάρχουν δύο συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της παρακμής στον Καβάφη που συμβάλλουν στο παγκόσμιο ενδιαφέρον για τον ποιητή. Και τα δύο προέρχονται από την επεξεργασία των λογοτεχνικών και αισθητικών παραδόσεων του 19ου αιώνα. (Στο σημείο αυτό πρέπει να μνημονευθεί ο Στρατής Τσίρκας, ένας από τους πρώιμους μελετητές του Καβάφη, ο οποίος πρώτος διερεύνησε την επίδραση του βρετανικού πολιτισμού και της πολιτικής στον ποιητή, και κυρίως τη σύνδεση της Pax Britannica και της Pax Romana). Το πρώτο στοιχείο είναι η εμμονή του Καβάφη στο θέμα της ανόδου και της πτώσης της Ρώμης, από το οποίο προήλθαν πολλά ποιήματα. Αν και βασική πηγή έμπνευσης αποτελεί κυρίως η ανάγνωση πλήθους ιστορικών πηγών και του Gibbon, η προσέγγιση του θέματος από τον Καβάφη οφείλει πολλά στη βρετανική λογοτεχνία του 19ου αιώνα και τη βικτωριανή εμμονή με τη Romanitas όπως αυτή συνδέεται με την αγωνία για την παρακμή της βρετανικής αυτοκρατορίας. Η αγωνία αυτή εξηγεί και τη μεγάλη γοητεία που ασκεί το είδος της ιστορικής μυθοπλασίας. Οπως σημειώνει ο Simon Goldhill στη μελέτη του «Victorian Culture and Classical Antiquity», περισσότερα από 200 μυθιστορήματα με ρωμαϊκά θέματα εκδόθηκαν στην Αγγλία μεταξύ των ετών 1820 και 1914. Αν και η σχέση του Καβάφη με αυτή την παράδοση είναι σε μεγάλο βαθμό ανεξερεύνητη, ας μου επιτραπεί να επιστήσω την προσοχή στο «ιδρυτικό» κείμενο του είδους, τις «Τελευταίες μέρες της Πομπηίας» του Edward Bulwer Lytton (1834). Παρότι διαδραματίζεται στην Πομπηία το έτος 79, η πόλη και ο πολιτισμός που αναπλάθει ο συγγραφέας μάς θυμίζουν κάτι από την παρακμιακή ελληνίζουσα επιτήδευση που δημιουργεί
ο Καβάφης στα ποιήματα αλεξανδρινής θεματολογίας. Ο Καβάφης προσάρμοσε μέρος του υλικού από τα δημοφιλή ιστορικά μυθιστορήματα στις δικές του ποιητικές και καλλιτεχνικές επιδιώξεις. Η ανακύκλωση ιστορικών θεμάτων και λογοτεχνικών μοτίβων συνιστά σπουδαία βικτωριανή κληρονομιά που μεταφέρει ό,τι ο Goldhill έχει ονομάσει «δημοφιλές μεγαλείο/popular sublime» του είδους.

Ο Καβάφης διαποτίζει τη μεγαλειώδη δημοτικότητα αυτού του είδους προσαρμόζοντας ένα δεύτερο στοιχείο παρακμιακού αισθητισμού κληροδοτημένο από τους βικτωριανούς: την ακαδημαϊκή συζήτηση για την αρχαία ελληνική ομοφυλοφιλία, φαινόμενο που πραγματεύεται η Linda Dowling στο κλασικό βιβλίο της «Hellenism and Homosexuality in Victorian Oxford». Μία από τις κεντρικές μορφές εδώ είναι ο Walter Pater που με τον αισθητικό ιστορικισμό του θα έχει μεγάλη επίδραση στον Καβάφη, ενώ η προβολή της ομοερωτικής σεξουαλικότητας προσέφερε το υπόδειγμα της κλασικίζουσας ομοφυλόφιλης αφήγησης, πάνω στο οποίο ο Καβάφης θα εισαγάγει τη δική του τολμηρή εξερεύνηση της gay ερωτικής ευαισθησίας. Σήμερα, στον παγκόσμιο εορτασμό του Καβάφη, θα ήταν καλό να στοχαστούμε πόσο βαθιά σχετίζεται η δημοτικότητά του με τη λογοτεχνική αφοσίωση στην παρακμή και πώς δύο ισχυρές κληρονομιές του 19ου αιώνα αντιπροσωπεύονται στο καβαφικό έργο επιτρέποντάς του τον διασκελισμό από τον έναν αιώνα στον άλλο.

Ο Peter Jeffreys (Παναγιώτης Τσαφαράς) είναι αναπληρωτής καθηγητής Αγγλικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Suffolk της Βοστώνης, ΜΑ. Εχει εκδώσει το βιβλίο «Eastern Questions: Hellenism and Orientalism in the Writings of E.M. Forster and C.P. Cavafy» (ELT Press, 2005), «The Forster-Cavafy Letters: Friends at a Slight Angle» (American University in Cairo Press, 2009/ Ικαρος 2013), και την υπό έκδοση μελέτη, «Imaginary Portraits: C.P. Cavafy and Literary Decadence» (Cornell University Press, 2013)