Ο «Μέτοικος» που τραγουδούσε για τη Μεσόγειο

«Μέτοικος» στην αρχαία Ελλάδα ήταν αυτός που κατοικούσε σε μια πόλη-κράτος, δεν καταγόταν όμως από αυτήν και είχε περιορισμένα δικαιώματα. Και αν στις ύστερες εποχές ο όρος «μετανάστης», «πρόσφυγας» ή «εμιγκρές» κυριάρχησε – και λόγω νομικού περιεχομένου -, εκείνος ο παλιός ορισμός διατηρήθηκε, ίσως και περιγράφοντας και τον μετανάστη που δεν ξενιτεύτηκε μόνο λόγω συνθηκών.

Ετσι, μέτοικος είναι αυτός που φεύγει επειδή ψάχνει κάτι καινούργιο, χωρίς να αφήνει πίσω του κάτι παλιό (ίσως και για αυτό ο μέτοικος συνήθως δεν επιστρέφει). Μέτοικος είναι και αυτός που αενάως αναζητά, έχει όμως και τη ματιά του στην αρχική του πηγή.

Αν οι διάφορες φάσεις της μετανάστευσης έγιναν τραγούδια με συστατικά τον πόνο, τον καημό, τον νόστο (φέρτε στον νου σας εδώ τη βίαιη προσφυγιά του 1922 και πώς αυτή μεταφράστηκε στον μικρασιατικό, δημοτικό και σμυρναίικο πλούτο ή τη μεταπολεμική μετανάστευση και πώς αυτή τραγουδήθηκε από τον Στέλιο Καζαντζίδη), είχε και ο μέτοικος τον ύμνο του: «Κι είχα βαθιά μου μια πληγή/ αγάπη που δε βρήκε γη/ χαμένη μες στο κρίμα», είναι ένα μόνον απόσπασμα από τον περίφημο «Μέτοικο» σε στίχους του Δημήτρη Χριστοδούλου που μελοποιήθηκε το 1971. Και τραγουδήθηκε στον ομώνυμο δίσκο από τον Γιώργο Νταλάρα. Αυτουργός της μελοποίησης ήταν ένας μέτοικος, ένας πολίτης της Μεσογείου (αλήθεια κάπως έτσι δεν θα τον φανταζόταν ο πολύς Μπροντέλ της θεωρητικής τεκμηρίωσης των κοινών πολιτισμικών στοιχείων της «μεσογειακής λεκάνης»;), ο συνθέτης, τραγουδιστής και ζωγράφος Ζορζ Μουστακί που έφυγε χθες, στα 79 του χρόνια, στη Νίκαια της Γαλλίας από εμφύσημα, μια ανίατη νόσο του αναπνευστικού. Γαλήνιος, έκλεισε τα μάτια του στην πόλη που βρέχεται από την αγαπημένη του Μεσόγειο μετά τη μετοίκησή του το τελευταίο διάστημα από το Παρίσι.

Γαλήνιος, πήρε μαζί του μια συναρπαστική ζωή που περιλαμβάνει δεκάδες τραγούδια που είχε την τύχη να ακούσει από μεγάλους καλλιτέχνες. Και εδώ σημειώστε (ή μάλλον σιγοτραγουδήστε): «Milord» για την Εντίτ Πιαφ, «Sarah» και «Ma liberte» για τον Σερζ Ρεζιανί, «La Dame Brune» για την Μπαρμπαρά και βέβαια «Μεσόγειος» που ερμήνευσε η Βίκυ Μοσχολιού το 1973 σε 45άρι (σε ενορχήστρωση Δήμου Μούτση) αλλά και μεταγενέστερα η Μελίνα Μερκούρη.

Είπαμε, η Μεσόγειος επανέρχεται στο έργο που άφησε ο Μουστακί, ο μποέμ με τα μακριά μαλλιά, τα πυκνά γένια, τη λατρεία στο γυναικείο φύλο. «Οποιος δηλώνει γόης απατάται. Οι γυναίκες είναι αυτές που αποφασίζουν αν θα αφεθούν να γοητευθούν», δήλωνε. Ενώ ο αστικός μύθος τον θέλει βραχύβια συνδεδεμένο ερωτικά και με την Εντίτ Πιαφ. «Ενας κομψός άνδρας με ατέλειωτη γλύκα και ταλέντο», όπως έσπευσε να δηλώσει στα γαλλικά ΜΜΕ η «μούσα» των υπαρξιστών Ζιλιέτ Γκρεκό.

Ενας «άπατρις» ποιητής («ποιητής» δήλωνε στους φίλους του) με τη ματιά του πάντα στην Ελλάδα και στην Κύπρο. «Δεν μας είπε ποτέ όχι για συναυλίες και για βοήθειες στην ελληνική και κυπριακή κοινότητα. Αισθανόταν Ελληνας, ζούσε με τον ρυθμό και την κουλτούρα του Ελληνα και όποια συναυλία έδωσε για την Κύπρο στη Γαλλία δεν πήρε ποτέ χρήματα, ό,τι έκανε το έκανε με την καρδιά του. Δεν δίσταζε να πληρώνει μάλιστα ο ίδιος τους μουσικούς του», μας εξομολογείται ο στενός του φίλος Ευάγγελος Μαυρομάτης, επιχειρηματίας στο Παρίσι και πρόεδρος της Κυπριακής Κοινότητας στη Γαλλία.

Ο ίδιος, φίλος του Μουστακί από το 1978 που τον πρωτογνώρισε, ξεκλείδωσε για «ΤΑ ΝΕΑ» ακόμη μερικές άγνωστες πληροφορίες για τον συνθέτη που γεννήθηκε το 1934 στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου από γονείς έλληνες σεφαραδίτες Εβραίους, με αρχικό όνομά του το Γιουσέφ Μουστακί. «Μετρούσε πολύ τη φιλία. Είχε έναν κώδικα για αυτό. Επίσης, ένιωθα πως η καρδιά του χτυπούσε στη Μεσόγειο, στη Μέση Ανατολή. Αγαπούσε την Κύπρο, που ήταν το πρώτο ταξίδι που έκανε μετά την Αλεξάνδρεια, ενώ λάτρευε και τα μεσογειακά πιάτα: το χαλούμι, τα λιβανέζικα, το χταπόδι, το ταμπουλέ. Ηταν άκρως μεσογειακός, έλεγε για πλάκα πως Ευρώπη δεν είναι εδώ (σ. σ. Γαλλία) αλλά κάτω και έδειχνε τη Μεσόγειο», συμπληρώνει ο κ. Μαυρομάτης.

Φωτίζει δε και την εν πολλοίς άγνωστη εικαστική πλευρά του Ζορζ Μουστακί. «Λάτρευε τη ζωγραφική, είχε κάνει εκθέσεις και μάλιστα είχε ζωγραφίσει την ετικέτα, τις κάρτες, τα πιάτα των δύο εστιατορίων μας. Ηταν ένας βαθύς καλλιτέχνης, λάτρης του Χατζιδάκι, του Θεοδωράκη, του Ξαρχάκου, των ιταλικών και λατινοαμερικάνικων τραγουδιών. Λάτρης και του Τσιτσάνη με τον οποίο γνωρίστηκαν και μάλιστα φύλαγε στο σπίτι του το μπαγλαμαδάκι του λαϊκού συνθέτη» μας λέει ο γάλλος φίλος του.  

Ο ίδιος ο Μουστακί μεγάλωσε σε ένα ανοιχτό πολιτισμικά περιβάλλον, οι γονείς του διατηρούσαν στην Αλεξάνδρεια ένα βιβλιοπωλείο, φοίτησε σε γαλλικό σχολείο, έμαθε αραβικά, ενώ το 1951 η γνωριμία του με τον τραγουδοποιό Ζορζ Μπρασένς στο Παρίσι – όπου μόλις είχε μετοικήσει – ήταν καθοριστική για να καταδυθεί στον κόσμο της Μουσικής και της Ποίησης. Στο Παρίσι, τη δεκαετία του ’60, θα γνωρίσει και τον Χατζιδάκι, τραγούδησε μάλιστα στα γαλλικά την «Πορνογραφία». Δήλωνε πατρίδα του τη Μεσόγειο, έγραψε πάνω από 300 τραγούδια, ενώ είναι σχετικά άγνωστο πως είχε συγγράψει και τέσσερα βιβλία με τελευταίο τη «Μικρή Οδό των Κρεοπωλών» μεταφρασμένο στην Ελλάδα από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια το 2001.

Συνδεδεμένος με Ελληνες όπως η Ναταλία Μελά, ο Κώστας Γαβράς, ο Γιώργος Νταλάρας, δήλωνε επίσης «Πτολεμαίος», «Αιγυπτιώτης», «Ελληνας» (πρωτοήλθε στη χώρα μας το 1966, όπου στο πλάι του αξέχαστου Μάνου Χατζιδάκι «ανακάλυψε» την ελληνική του ταυτότητα), πολίτης της Μεσογείου, πάνω από όλα.

Του δικού του γεωγραφικού «κήπου» που τον ενέπνευσε, τον συγκίνησε και που «πάνω από όλα το καλοκαίρι εκεί δεν τρέμει τον καιρό» όπως έγραφε στο εμβληματικό τραγούδι «Μεσόγειος» ο Δημήτρης Χριστοδούλου. Ακόμη και τούτο, το φετινό καλοκαίρι, με τον δυνατό μεσογειακό του ήλιο που δεν θα βρει τον Μουστακί ανάμεσά μας.

Αφήνει πίσω του σημαντική παρακαταθήκη
Ο θάνατος του Ζορζ Μουστακί είναι μια πολύ μεγάλη απώλεια τόσο για τη Γαλλία όσο και για την Ελλάδα. Ο σπουδαίος αυτός καλλιτέχνης, που δεν ξέχασε ποτέ τις ελληνικές του ρίζες, κατάφερε να συγκεράσει το ελληνικό δαιμόνιο με τον λυρισμό της γαλλικής μουσικής κουλτούρας, ανεβαίνοντας στην κορυφή της ευρωπαϊκής μουσικής σκηνής. Οραματιστής, αντισυμβατικός και με σπάνια ευαισθησία, ο Ζορζ Μουστακί αφήνει πίσω του σημαντική παρακαταθήκη την αισθαντική φωνή και τις υπέροχες μελωδίες του που συντρόφευσαν πολλές γενιές.
Κώστας Τζαβάρας, 
ο αναπληρωτής υπουργός Παιδείας