Το κυνήγι της «εχθροπάθειας»

Δύο χρόνια τώρα, η περιλάλητη «εχθροπάθεια» πηγαινοέρχεται στα άρθρα ενός νόμου για την αντιμετώπιση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας, που σαν γεφύρι της Αρτας ολημερίς το χτίζουν υπουργοί Δικαιοσύνης και τη νύχτα το γκρεμίζουν αφανείς δυνάμεις.

Μέσα στον ορυμαγδό των αντιδράσεων που ο παράξενος αυτός νόμος προκαλεί – κάποιες απολύτως εύλογες, οι περισσότερες εκ του πονηρού -, λησμονούνται, φοβάμαι, κάποιες απλές αλήθειες. Οτι, πρώτον, το νομοσχέδιο, στις κατά καιρούς εμφανίσεις και εκδοχές του, δεν είναι μια ελληνική πατέντα αλλά μια ευρωπαϊκή νομική κατασκευή που έχουμε υποχρέωση να προσαρμόσουμε στο εθνικό μας δίκαιο. Οτι, δεύτερον, ο στόχος του (πρέπει να) είναι όχι η ποινικοποίηση των (έστω αντιπαθών) ιδεών αλλά η προστασία της δημοκρατίας. Και ότι, τρίτον, το πρόβλημα που έχουμε να λύσουμε δεν είναι ελληνικό αλλά πανευρωπαϊκών διαστάσεων: στη Γαλλία ο Λεπέν είχε πάρει 17% στον πρώτο γύρο των Προεδρικών του 2002 (30% στην εργατική ψήφο και 20% στην ψήφο των αγροτών) και στις εκλογές του περασμένου Μαΐου η κόρη του τον ξεπέρασε, με 17,9%. Στην Αυστρία οι ακροδεξιοί μπήκαν κάποτε στην κυβέρνηση. Στη Φινλανδία, στην Ολλανδία, στο Βέλγιο, στην ίδια τη Γερμανία ή ακόμη και στην «ανεκτική» Βρετανία, αντίστοιχα πολιτικά μορφώματα – κάποια απλώς ξενοφοβικά, κάποια ανοιχτά νεοναζιστικά – βρίσκονται σε τροχιά ανόδου.

Η Ελλάδα είναι, εννοείται, μια ειδική περίπτωση στο ευρωπαϊκό τοπίο. Πουθενά αλλού δεν υπάρχει κοινοβουλευτικό κόμμα που, παράλληλα, συντηρεί τάγματα εφόδου τα οποία  περιπολούν τις νύχτες, καίνε μαγαζιά, δέρνουν ανυπεράσπιστους ανθρώπους ή χαρακώνουν το πρόσωπο ανήλικων παιδιών. Πουθενά αλλού δεν βρέθηκε βουλευτής να δηλώσει, εντός του Κοινοβουλίου, υπερήφανος για ένα άρθρο του που προέλεγε τη μετά θάνατον δικαίωση του Χίτλερ και την παγκόσμια επικράτηση του εθνικοσοσιαλισμού. Και πουθενά αλλού μια οργάνωση που υπερδιαφημίζει τις επιδόσεις της στη βία δεν παρουσιάζει μια τόσο σταθερή άνοδο στις δημοσκοπήσεις.

Αλλά, παρ’ όλα αυτά, το πρόβλημα δεν είναι αμιγώς ελληνικό. Σε όλη την Ευρώπη, το ίδιο ερώτημα βασανίζει αναλυτές, πολιτικούς και νομοθέτες: Ποια μπορεί να είναι μια αποτελεσματική απάντηση της Δημοκρατίας; Πρακτικά, οι απαντήσεις που ώς τώρα έχουν δοθεί είναι δύο.

Η μία είναι η πολιτική του «στιγματισμού», του Ausgrenzung, του αποκλεισμού, των απαγορεύσεων, της δημιουργίας μιας «υγειονομικής ζώνης» γύρω από τα κόμματα αυτά, με πολιτικά και νομικά όπλα. Μια έρευνα έδειξε ότι σε χώρες όπου ο αποκλεισμός εφαρμόστηκε με συνέπεια, το αποτέλεσμα ήταν η μετακίνηση του ακροδεξιού λόγου προς μετριοπαθέστερες θέσεις και συμπεριφορές. Αλλά, ειδικά, σε συνθήκες σαν της Ελλάδας, πολλοί διατυπώνουν τον φόβο ότι οι πρακτικές αποκλεισμού και απαγορεύσεων μπορεί να έχουν τα αντίθετα από τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα. Να «θυματοποιήσουν» δηλαδή και να «ηρωοποιοήσουν» τους νεοναζί στα μάτια ενός κοινωνικού ακροατηρίου που έχει, έτσι και αλλιώς, μηδενική εμπιστοσύνη στο πολιτικό και μιντιακό «mainstream».

Η άλλη απάντηση είναι η πολιτική του κατευνασμού. Η υιοθέτηση μέρους της ατζέντας τους, του ξενοφοβικού τους λόγου, η εφαρμογή σκληρότερων πολιτικών έναντι της μετανάστευσης, των μεταναστών ή των όρων νομιμοποίησής τους, με την ελπίδα ότι έτσι θα απογομωθεί η ακροδεξιά βόμβα. Αλλά η εμπειρία δείχνει ότι με τον τρόπο αυτόν το μόνο που επιτυγχάνεται είναι η νομιμοποίηση του ακροδεξιού λόγου και η ακόμη μεγαλύτερη απαξίωση των καθεστωτικών κομμάτων, οι υποσχέσεις των οποίων θα αποδειχθεί αδύνατον να τηρηθούν και οι λύσεις των οποίων, εντός του δημοκρατικού πλαισίου, θα φαίνονται πάντα υποδεέστερες των ριζικών λύσεων που οι μελανοχίτωνες εφαρμόζουν – με τη φωτιά, το μαχαίρι, το παλούκι…

Τι μένει; Ο δύσκολος δρόμος. Η καθημερινή εμπλοκή των δυνάμεων της δημοκρατίας εκεί όπου ο φόβος, η ανασφάλεια, η αίσθηση απειλής γίνονται λίπασμα της μισαλλοδοξίας και της βίας. Η κατανόηση της αγωνίας. Και, προπάντων, η ανάκτηση της χαμένης αξιοπιστίας ενός πολιτικού συστήματος κατ’ όνομα δημοκρατικού, που εφθάρη και διεφθάρη ανεπανόρθωτα, στην κακώς εννούμενη «επαγγελματοποίησή» του, τη διαπλοκή με τις πελατείες του, την αυτιστική αναπαραγωγή του. Χωρίς αυτά, όλοι οι περί εχθροπάθειας νόμοι, όσο και να συντάσσονται στο πνεύμα του Δράκοντα, θα καταλήγουν πουκάμισα αδειανά.