Ρέι Χαριχάουζεν: Η χαμένη μαγεία της μεγάλης οθόνης

Τις προάλλες, κι ενώ στην τηλεόραση έπαιζε το τρέιλερ μιας τηλεοπτικής ταινίας καταστροφής, άκουσα τη μητέρα μου να λέει «κοίτα, κοίτα τι κάνουν σήμερα με όλους αυτούς τους υπολογιστές». Σήμερα βλέπετε, «όλα» τα κάνουν με τους «υπολογιστές». Υπήρξε όμως μια εποχή που το κοινό άραζε στους κινηματογράφους, έβλεπε με το στόμα ανοιχτό τα εκάστοτε μυθικά πλάσματα (και τις ακόμα πιο μυθικές καταστροφές) και αναρωτιόταν: «Πώς τα κάνουν αυτά;», δίχως να βρίσκει, φυσικά, απάντηση.

Στην προβολή της πρώτης κινηματογραφικής ταινίας («Η άφιξη του τρένου» των αδελφών Λιμιέρ) το κοινό έτρεξε έντρομο προς την έξοδο θεωρώντας ότι το τρένο είναι αληθινό. Βεβαίως, τότε το φιλμ ήταν… ασπρόμαυρο και κακής ποιότητας. Η ψευδαίσθηση όμως λειτουργούσε. Αλλά, όπως κάθε «εθισμένος», ο καταναλωτής φιλμικών εικόνων απαίτησε μια ολοένα και εντονότερη κινηματογραφική εμπειρία. Εδώ έρχονται τα ειδικά εφέ – και μάλιστα, πολύ νωρίς στον κινηματογράφο. Οι πρώτες ταινίες του Ζορζ Μελιέ (μιλάμε για την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα) είναι γεμάτες από δαύτα. Και εκείνα τα χρόνια η φαντασία των δημιουργών οργίαζε.
«Ο κόσμος της φαντασίας είναι ένας ονειρικός κόσμος και σε αυτόν η αληθοφάνεια είναι κάτι ξένο. Το ζήτημα δεν είναι να στήσεις κάτι αληθοφανές λοιπόν. Γιατί, κάθε τι ονειρικό υπόκειται στη δική του λογική. Και “φαντασία” θα πει να μεταφράζεις την πραγματικότητα με όρους ονειρικούς». Αυτά είναι λόγια του Ρέι Χαριχάουζεν, που μαγεμένος από τα αριστουργήματα του Φανταστικού των αρχών της δεκαετίας του ’30, όπως ο «Κινγκ Κονγκ» και ο «Χαμένος Κόσμος», αφοσιώθηκε πλήρως στην τελειοποίηση της τεχνικής του stop-motion. «Τι είναι πάλι αυτό;», θα πείτε.
Η τεχνική του stop motion αφορά κυρίως κούκλες-μοντέλα μικρών σχετικά διαστάσεων, κατασκευασμένες και σκαλισμένες μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια που όμως μπορούν να κινηθούν (λόγω του μεταλλικού σκελετού τους) μονάχα ένα χιλιοστό του χιλιοστού τη φορά. Υστερα από κάθε κίνηση, το μοντέλο φωτογραφίζεται από την κινηματογραφική κάμερα, όπου ένα δευτερόλεπτο αντιστοιχεί σε 24 καρέ. Φανταστείτε τώρα πόσες εργατοώρες πέρασαν μέχρι να καταγραφούν όλες οι κινήσεις του Κινγκ Κονγκ στην ομώνυμη ταινία. Ολα αυτά, βέβαια, δεκαετίες πριν από τους υπολογιστές που λέγαμε στην αρχή…

ΤΟ ΞΕΚΙΝΗΜΑ. Μαγεμένος από τον Κινγκ Κονγκ, ο Χαριχάουζεν αρχίζει να γυρίζει τις δικές του μικρές ταινίες ειδικών εφέ, μέχρι που το μάτι κάποιων έμπειρων παραγωγών τον φέρνει στο Χόλιγουντ. Εκεί, πάντα υπό το άγρυπνο βλέμμα του χρηματοδότη που θέλει να βλέπει θαύματα στην οθόνη ξοδεύοντας τα λιγότερα χρήματα, ο ταλαντούχος τεχνίτης αρχίζει να αναπτύσσει το ταλέντο του. Από γιγαντιαία χταπόδια στο «It came beneath the sea» του 1955, στους ιπτάμενους δίσκους του «20 εκατομμύρια μίλια μακριά από τη Γη» του 1957, ο Χαριχάουζεν είχε «καταστρέψει» ήδη τη μισή υφήλιο σε επιβλητικές σεκάνς καταστροφής. Ετσι, ελαφρώς μπουχτισμένος, επέλεξε τον δρόμο της Φαντασίας (με «Φ» κεφαλαίο). Κι εκεί, οργίασε.
Οι περιπέτειες του Σεβάχ, η Αργοναυτική Εκστρατεία και η Μάχη των Τιτάνων, αστέρευτες πηγές έμπνευσης. Και οι ταινίες που ακολουθούν, στις δεκαετίες του ’60 και του ’70, δημοφιλείς μέχρι και σήμερα. Ποιος δεν θυμάται τους τρομακτικούς μονομάχους-σκελετούς στο «Ο Ιάσονας και οι Αργοναύτες» του 1963; Μια εικόνα εμβληματική για πολλούς – όπως και για τον Τιμ Μπάρτον που, γοητευμένος από το σύμπαν του Χαριχάουζεν, βάλθηκε να γυρίσει μια ολόκληρη ταινία βασισμένη στην τεχνική του stop-motion: τον «Χριστουγεννιάτικο Εφιάλτη», το 1993.


ΚΟΡΥΦΑΙΕΣ ΣΤΙΓΜΕΣ
Οι σκελετοί επιτίθενται στο «Ο Ιάσονας και οι Αργοναύτες». Με σταθερή παρουσία στη μεσημεριανή ζώνη της κρατικής τηλεόρασης για πολλά χρόνια, το φιλμ αυτό χάρισε απλόχερα… εφιάλτες στους πιτσιρικάδες θεατές του.
Μέδουσα εναντίον Περσέα στη «Σύγκρουση των Τιτάνων». Η ελληνική μυθολογία εδώ έδειχνε πολύ πιο φωτογενής απ’ ό,τι στο ψηφιακά κατασκευασμένο (και τρισδιάστατο) ριμέικ που είδαμε πρόσφατα στους κινηματογράφους.
Δεινόσαυροι εναντίον Ράκελ Γουέλς στο «1.000.000 χρόνια π.Χ.». Οχι μόνο τα προϊστορικά πλάσματα έδειχναν 100% αληθινά αλλά είχες και τη Ράκελ Γουέλς να τρέχει γύρω τους φορώντας μονάχα μια μικρή προβιά.