Η κρίση του καπιταλισμού επί σκηνής

Μπορεί η «Μεγάλη και θαυμαστή ιστορία του εμπορίου» να περιοριστεί σε ένα μικρό, απρόσωπο δωμάτιο επαρχιακού ξενοδοχείου; Και μέσα σε αυτό να χωρέσει και να αναδείξει τις νομοτέλειες, τις συμβάσεις, τις αναγκαιότητές της, αλλά και τα τραγικά της αδιέξοδα; Μπορεί! Το κατάφερε ο Ζοέλ Πομερά, σκηνοθέτης και συγγραφέας, ο πιο σημαντικός εκπρόσωπος του σύγχρονου γαλλικού θεάτρου – ο Πίτερ Μπρουκ τον έχει χρίσει διάδοχό του. Το θεατρικό του έργο «Η μεγάλη και θαυμαστή ιστορία του εμπορίου», το οποίο το ελληνικό κοινό θα έχει την ευκαιρία να δει υποτιτλισμένο στην κεντρική σκηνή της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών, εκτυλίσσεται επί μία ώρα και είκοσι λεπτά σε ένα δωμάτιο ξενοδοχείου.

Εκεί, σε ένα σκηνικό λιτό, μελαγχολικό, ασπρόμαυρο, πέντε πωλητές με γκρίζα ομοιόμορφα κοστούμια, εγκλωβισμένοι στον δικό τους μικρόκοσμο, αναπαριστούν τον «μεγάλο» κόσμο της δουλειάς, του ανταγωνισμού, της χειραγώγησης, των συμπλεγματικών σχέσεων μεταξύ των ανδρών. Πέντε άνδρες, δύο εποχές. Λίγο μετά τον Μάη του ’68 και λίγο μετά το 2000. Το άλμα στον χρόνο προσδιορίζεται από την επίπλωση του δωματίου και κυρίως από την τηλεόραση. Ο χοντροκομμένος κύβος με τις στρογγυλεμένες άκρες γίνεται επίπεδη οθόνη.

«Αν δεν υπάρχουν καλοί πωλητές, οι άνθρωποι δεν αγοράζουν. Αν οι άνθρωποι δεν αγοράζουν, τα εργοστάσια κλείνουν. Αν κλείνουν τα εργοστάσια, δεν υπάρχουν μεροκάματα. Μόνο ανεργία και μιζέρια»… Τα λόγια αυτά ακούγονται στα πρώτα κιόλας λεπτά του έργου, όταν οι μυημένοι, οι παλιές καραβάνες, προσπαθούν να μάθουν στον καινούργιο, τον «ψάρακλα», τους κανόνες της δουλειάς. Να του εξηγήσουν ότι «αν δεν τρυπώσεις, δεν υπάρχεις».

Εκείνος όμως έχει ακόμη κόκκινες γραμμές. «Εμένα δεν μου αρέσει να πουλάω για να πουλάω», λέει. «Παίζετε με ό,τι αγνότερο υπάρχει στις σχέσεις των ανθρώπων, με τα συναισθήματα».

Στο δεύτερο μέρος, στην εποχή μας πια, ο ίδιος έχει εξελιχθεί σε κορυφαίο πωλητή. Εχει παίξει με τους κανόνες του εμπορίου και έχει κερδίσει οικονομική άνεση, μια γυναίκα-τρόπαιο και τη δυνατότητα να αποφασίζει ποιος θα μείνει και ποιος θα φύγει. Αυτός εκπαιδεύει πια τους καινούργιους. Είναι πιο φιλικός, πιο άνετος μαζί τους, θέλει να του μιλάνε στον ενικό.  

Αλλά ο νόμος είναι νόμος! Οποιος δεν πουλάει φεύγει από την ομάδα. Στην τελευταία σκηνή δύο άνδρες, με τα σώβρακα και τσαλακωμένα πουκάμισα, κλαίνε αγκαλιασμένοι παρηγορώντας ο ένας τον άλλον. Ο ισχυρός γιατί η γυναίκα του τον εγκατέλειψε. Και ο αδύναμος γιατί το σύστημα του εμπορίου δεν συγχωρεί τις αποτυχίες και τον πέταξε εκτός.

Είδαμε την παράσταση στο Φεστιβάλ της Λιέγης σε ένα θέατρο «κινηματογραφικό», με γρήγορα περάσματα από τη μία σκηνή στην άλλη, σαν μοντάζ. Στη νοικοκυρεμένη βελγική πόλη συναντήσαμε και τον δημιουργό της, τον Ζοέλ Πομερά. Γεννημένος στη Ροάν της Γαλλίας το 1962, ανακάλυψε το θέατρο σε ηλικία 12 χρονών στο Φεστιβάλ της Αβινιόν και συνειδητοποίησε ότι αυτός είναι ο τόπος του. Στο Παρίσι, αργότερα, ίδρυσε τη θεατρική ομάδα Λουίς – Μπρουγιάρ με την οποία δουλεύει μέχρι σήμερα. Με τους περισσότερους συνεργάτες του είναι μαζί από την αρχή. Στην ομάδα επικρατεί κοινοβιακό πνεύμα και παίρνουν όλοι ίσες αμοιβές. «Εκτός αν παίζουμε εκτός έδρας, οπότε οι τεχνικοί πληρώνονται περισσότερο γιατί δουλεύουν περισσότερο προκειμένου να στήσουν και να ξεστήσουν σκηνικά».

«Μόνο ο θάνατος είναι αδιαπραγμάτευτος»

Η μόνη του επαγγελματική επαφή με το εμπόριο ήταν όταν δούλεψε ως πλασιέ στα 28 του για τρεις ημέρες στο Παρίσι πουλώντας ρεπροντιξιόν έργων τέχνης και κοροϊδεύοντας τους ανθρώπους ότι ήταν φοιτητής στην Καλών Τεχνών. «Ηταν απαίσια εμπειρία, δεν άντεξα παραπάνω».

Ωστόσο δεν είναι και το θέατρο μια μορφή εμπορίου; «Αγοραστές» της τέχνης του δεν είναι κατά κάποιον τρόπο οι θεατές; «Δεν θέλω να πουλήσω τις ιδέες μου αλλά ούτε και να τις επιβάλω. Δεν δίνω μασημένη τροφή που καταναλώνεται εύκολα. Καλώ τον θεατή να σκεφτεί. Αν βέβαια είναι διατεθειμένος ο ίδιος».

Για το συγκεκριμένο έργο το δωμάτιο του ξενοδοχείου λειτούργησε ως πηγή έμπνευσης, ως καμβάς πάνω στον οποίο αναπτύχθηκε ο μύθος του. Ενας μύθος μάλλον αρχετυπικός. Αυτός του καλού και του κακού εμπόρου. «Το σύστημα όμως εφευρίσκει κάθε τόσο και άλλες αξίες για να ανανεώσει τους μύθους του. Ο καπιταλισμός, για παράδειγμα, ανακάλυψε τώρα την αξία της ατομικής ευθύνης. Αν δεν πάει καλά κάτι, ευθύνεσαι εσύ, όχι το σύστημα».

Το εμπόριο, μέσα σε αυτό το δωμάτιο του ξενοδοχείου, μοιάζει ανδρική υπόθεση. Μυρίζει ανδρικό ιδρώτα. Το φαντάζεται ο δημιουργός του με γυναικείους ρόλους; «Οχι! Το εμπόριο βάζει κανόνες. Και τους κανόνες στην κοινωνία μας τους βάζουν οι άνδρες. Οι γυναίκες βάζουν μπροστά το συναίσθημα και σε αυτόν τον κόσμο το συναίσθημα είναι μειονέκτημα».

Αναφερόμενος στην ελληνική κρίση, δεν θεωρεί ότι το έργο επιλέχθηκε σημειολογικά. «Είναι απλώς μια ευέλικτη, εύκολη παραγωγή. Οσο για αυτήν καθαυτήν την κρίση, είμαι αισιόδοξος. Μόνο ο θάνατος άλλωστε είναι αδιαπραγμάτευτος. Ολα τα άλλα διορθώνονται».