Οι διμερείς συμφωνίες απειλούν το εμπόριο

Ογύρος των διαπραγματεύσεων για το παγκόσμιο εμπόριο στην Ντόχα φαίνεται ότι κατέληξε σε αδιέξοδο φέτος. Παρότι μικρό μέρος της προσπάθειας μπορεί να έχει αποτελέσματα, η πραγματικότητα είναι ότι έχει σημειωθεί μοναδική αποτυχία στην ιστορία των πολυμερών διαπραγματεύσεων για το εμπόριο, οι οποίες έχουν μεταμορφώσει την παγκόσμια οικονομία μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Πολλοί από τους επτά προηγούμενους γύρους διαπραγματεύσεων – περιλαμβανομένου και του γύρου στην Ουρουγουάη που οδήγησε στη δημιουργία του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ) το 1995, ο οποίος διαδέχθηκε τη Γενική Συμφωνία Εμπορίου και Δασμών (GATT) – χρειάστηκαν χρόνια για να ολοκληρωθούν. Κανείς όμως από αυτούς τους γύρους διαπραγματεύσεων δεν απέτυχε λόγω αμέλειας ή έλλειψης ενδιαφέροντος. Η σημερινή αδιαφορία είναι ιδιαίτερα εμφανής στις ΗΠΑ, παρότι αυτή δεν περιορίζεται στη συγκεκριμένη χώρα. Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα έμεινε σιωπηλός για το θέμα κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του και δεν είχε αναφερθεί σε αυτό παρά ελάχιστα κατά τη διάρκεια της πρώτης εκστρατείας του. Είναι κανείς να απορεί εάν μερικές πρωτεύουσες καταλαβαίνουν πόσα πολλά διακυβεύονται.

Οι επιτυχημένες πολυμερείς διαπραγματεύσεις για το εμπόριο έχουν αλλάξει σημαντικά τον κόσμο όπου ζούμε και έχουν βελτιώσει θεαματικά τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων. Ανάμεσα στα έτη 1960 και 1990, μόνο ένας στους πέντε ζούσε σε οικονομικά ανοιχτή κοινωνία. Σήμερα ζουν εννέα στους δέκα.

Το σύστημα εμπορίου με συγκεκριμένους κανόνες που θεσπίστηκε από την GATT και τον ΠΟΕ έχει γίνει πλήρως αποδεκτό από ολόκληρη τη διεθνή κοινότητα. Εχει παράσχει ένας αποτελεσματικό χάρτη για πολλές οικονομίες, βοηθώντας στην ενοποίησή τους με την παγκόσμια αγορά.

Αρχικά, η λέξη παγκοσμιοποίηση ήταν «κακή» για πολλούς. Ακόμη όμως και για τους επικριτές της παγκοσμιοποίησης η αξία της για τις πιο φτωχές χώρες έχει αναγνωριστεί, αφού βοήθησε να ξεφύγουν από τη φτώχεια περισσότεροι από ένα δισ. άνθρωποι στην Ασία. Παρότι μένουν να γίνουν πολλά για την Αφρική και χώρες της Λατινικής Αμερικής, στην Ντόχα ο γύρος διαπραγματεύσεων για το εμπόριο είχε σκοπό να βοηθήσει στο να αποκτήσει πρόσβαση στις αγορές (και επομένως ευκαιρίες) πολύ μεγαλύτερο μέρος του αναπτυσσόμενου κόσμου.

Η ουσία του συστήματος πολυμερών διαπραγματεύσεων περιλαμβάνει δύο αρχές: η μη διάκριση και η εθνική αντιμετώπιση. Η πρώτη περιγράφεται στο λεξικό των εμπορικών διαπραγματεύσεων ως η αρχή «της πιο ωφελημένης χώρας» και ουσιαστικά σημαίνει ότι τα εμπορικά οφέλη που παρέχονται σε μια χώρα πρέπει να παρέχονται και στις λοιπές. Η δεύτερη αρχή απαιτεί από τις χώρες-μέλη να παρέχουν την ίδια μεταχείριση στους εμπορικούς εταίρους τους όπως αυτή που παρέχουν στους υπηκόους τους.

Η αρχή της μη διάκρισης εξασφάλισε ότι το παγκόσμιο εμπόριο δεν έγινε ένα κουβάρι από διμερείς εμπορικές συμφωνίες που ωφελούν μόνο τις συγκεκριμένες χώρες. Επιπλέον, οι διαπραγματεύσεις για το εμπόριο σε επίπεδο πολλών χωρών παρείχαν στις ασθενέστερες χώρες πολύ πιο ισορροπημένους όρους από αυτούς που θα αναγκάζονταν να δεχθούν εάν διαπραγματεύονταν διμερώς με χώρες όπως η Κίνα, η ΗΠΑ ή η Ευρωπαϊκή Ενωση.

Στην πραγματικότητα αυτό που έχουμε δει τα τελευταία χρόνια είναι μια συνεχώς αυξανόμενη τάση να γίνονται διμερείς συμφωνίες μεταξύ των μεγάλων χωρών και των μπλοκ. Αυτή η πρακτική φαίνεται ότι είναι το μόνο που απασχολεί τις χώρες αυτές. Ο ΠΟΕ έχει βρεθεί στο περιθώριο και ακόμη και αυτά τα λίγα που επιτεύχθηκαν από τις διαπραγματεύσεις στην Ντόχα δεν φαίνεται πολύ πιθανό να περιληφθούν στις τελικές αποφάσεις.

Η ζημιά στην αξιοπιστία του ΠΟΕ, ο οποίος κάποτε θεωρούνταν η μεγαλύτερη πρόοδος στην παγκόσμια διακυβέρνηση από τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, μπορεί να κρατήσει πολύ καιρό. Ακόμη χειρότερα, μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις όχι μόνο στο εμπόριο αλλά και γενικώς στις πολιτικές σχέσεις.

Ενα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του ΠΟΕ είναι το σύστημα διαχείρισης διαφωνιών που παρέχει. Αυτό το ανεξάρτητο σώμα έχει σημειώσει μεγάλες επιτυχίες, παρέχοντας ένα αποτελεσματικό σύστημα επίλυσης διαφωνιών μεταξύ των εμπορικών εταίρων. Ωστόσο, πόσο επιτυχημένο θα είναι το σύστημα αυτό στο μέλλον εξαρτάται τελικά από την αξιοπιστία του ίδιου του ΠΟΕ. Στο τέλος θα υποστεί ζημιά από την αποτυχία των εμπορικών διαπραγματεύσεων σε πολυμερές επίπεδο.

Πράγματι, η σημερινή άνθηση στις διμερείς εμπορικές συμφωνίες έχει συνοδευτεί από ένταση του προστατευτισμού. Για παράδειγμα, έχουν σημειωθεί 424 τέτοια μέτρα στην ΕΕ από το 2008. Επιπλέον, η ΕΕ επιβάλλει δασμούς χωρίς διακρίσεις μόνο σε εννέα εμπορικούς εταίρους της. Ολοι οι άλλοι έχουν ιδιαίτερη μεταχείριση.

Επειτα, δεν υπάρχει αμφιβολία για αυτό, θα έχουμε το θέμα της διμερούς συμφωνίας ελεύθερου εμπορίου μεταξύ της ΕΕ και των ΗΠΑ. Μια τέτοια συμφωνία μεταξύ ΕΕ και Ιαπωνίας ήδη ετοιμάζεται όπως ετοιμάζεται και συμφωνία για την απελευθέρωση του εμπορίου ανάμεσα στις ΗΠΑ και σε μεγάλες ασιατικές οικονομίες και οικονομίες της Λατινικής Αμερικής. Εάν ολοκληρωθεί οποιαδήποτε από αυτές τις συμφωνίες, κάτι για το οποίο αμφιβάλλω, ένα τεράστιο μέρος του παγκόσμιου εμπορίου θα γίνεται σε περιβάλλον διακρίσεων.

Κάποιοι αναγνωρίζουν τους κινδύνους. Τον Μάιο του 2011 ο Τζάγκντις Μπαγκουάτι του Πανεπιστημίου της Κολούμπια και εγώ προεδρεύσαμε ομάδας συνομιλιών, την οποία αποτελούσαν οι πρωθυπουργοί της Βρετανίας, της Γερμανίας, της Τουρκίας και της Ινδονησίας, προκειμένου να αρχίσουν εκ νέου οι διαπραγματεύσεις για το εμπόριο σε πολυμερές επίπεδο. Οι συνομιλητές μας δέχθηκαν τις προτάσεις μας, αλλά αυτή και άλλες παρόμοιες προσπάθειες δεν κέρδισαν μεγάλο έδαφος, αφήνοντας πολλές χώρες να οδεύουν προς ένα μέλλον γεμάτο ανασφάλεια και κινδύνους.

Δεν είναι πολύ αργά για να ανακόψουμε το κύμα διμερών εμπορικών συμφωνιών. Ο μόνος τρόπος όμως για να το επιτύχουμε είναι να προχωρήσουμε με τις διαπραγματεύσεις του ΠΟΕ. Ακόμη και εάν δεν μπορέσει να ολοκληρωθεί ο κύκλος διαπραγματεύσεων της Ντόχα, μπορεί να υπάρχουν άλλοι δρόμοι όπως να εφαρμοστούν όλα όσα έχουν συμφωνηθεί ήδη. Αλλη εναλλακτική λύση είναι να προχωρήσουν οι πολυμερείς διαπραγματεύσεις ανάμεσα στις χώρες που θέλουν να γίνει αυτό σε τομείς όπως είναι οι υπηρεσίες. Αλλα μέλη του ΠΟΕ θα μπορούν να συμμετάσχουν στις διαπραγματεύσεις αργότερα.

Εάν όμως πρόκειται να προχωρήσουμε προς τα εμπρός, αντί να επιστρέφουμε σε πιο επικίνδυνες εποχές, οι ΗΠΑ συγκεκριμένα θα πρέπει να αναλάβουν πιο εποικοδομητικό ρόλο στις πολυμερείς διαπραγματεύσεις. Οι ΗΠΑ πρέπει να ηγηθούν ξανά, όπως έκαναν στο παρελθόν. Και τώρα πρέπει να το κάνουν με την Κίνα στο πλευρό τους.

Ο Πίτερ Σάδερλαντ είναι πρώην γενικός γραμματέας της Γενικής Συμφωνίας Εμπορίου και Δασμών (GATT) και του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου